ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԱԿԱՆ ՈՒ ԿԻՍԱՆԱԽԱԳԱՀԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ԱՌԱՎԵԼՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ՈՒ ԹԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
ԼԻԼԻԹ ԱՐԻՍՏԱԿԵՍՅԱՆ
Երևանի Վ. Բրյուսովի անվան պետական լեզվահասարակագիտական համալսարան, եվրոպագետ

Հանրային դիվանագիտության դպրոցի շրջանավարտ, ԵՐԵՎԱՆ




Կառավարման ձևի անհրաժեշտ ու վճռորոշ հատկանիշը պետության ղեկավարի իրավական կարգավիճակն է (հանրապետություններում` ընտրվող և փոխարինող, իսկ միապետական երկրներում՝ ժառանգական): Այսօր պետություններն ունեն կառավարման երկու ձև՝ հանրապետություն և միապետություն: Հանրապետությունը պետական կառավարման այն ձևն է, երբ պետական իշխանության բարձրագույն մարմիններն ընտրվում կամ կազմակերպվում են հիմնականում օրենսդրական մարմինների միջոցով: Գոյություն ունի հանրապետական կառավարման երեք ձև՝ նախագահական, խորհրդարանական, խառը տիպի (կիսանախագահական): Սահմանադրագետ Վ. Պողոսյանը նշում է, որ «չկա մեկ լավ կառավարման ձև. ամեն երկիր ինքն է ընտրում որոշակի կառավարման ձև: Ժողովրդավարության պահանջից է բխում կառավարման համակարգի ամրագրումը Սահմանադրության մեջ:»

Կարծիք կա, թե կառավարման համակարգի փոփոխությունը լավ պետություն կերտելու ու լավ ապրելու գրավականն է: Եվրոպական կառույցները կամ զարգացած երկրները պատրաստի բաղադրատոմս իրականում չունեն ժողովրդավարական երկիր կառուցելու համար: Նույնիսկ ԵՄ-ում պետությունները գնացել են իրենց ուրույն ճանապարհով: Արդյունքում, խորհրդարանական կառավարման համակարգով պետությունները չեն տարբերվում նախագահական կամ կիսանախագահական կառավարմամբ երկրներից: Լավ ապրելու համար պարտադիր պայման չէ կառչել կառավարման համակարգից կամ վերջինիս փոփոխությունից. դա ապացուցում են Եվրամիության երկրները, որոնք ընտրել են կառավարման տարբեր համակարգեր:

Աշխատանքի նպատակն է ուսումնասիրել խորհրդարանական ու կիսանախագահական կառավարման համակարգերի առանձնահատկություններն ու թերությունները՝ դիտարկելով դրանք ըստ երկրների օրինակների, հասկանալ, թե ժողովրդավարության հաստատման ու զարգացման ուղին ընտրելու գործում հաջողության շոշափելի արդյունքը կիսանախագահական, թե խորհրդարանական կառավարման ձևերի ամրագրմամբ պետք է հաստատվի:

ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԱԿԱՆ ՈՒ ԿԻՍԱՆԱԽԱԳԱՀԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ԱՌԱՎԵԼՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ՈՒ ԹԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Կառավարման ձևը պետության բարձրագույն մարմինների կառուցվածքն ու նրանց միջև իրավասության բաշխման կարգն է: Լինցը ելնում է այն բանից, որ կառավարման ձևերի և քաղաքական գործընթացի միջև հարաբերակցությունն առավել մեծ ուշադրության պետք է արժանանա:

Ներկայումս, ըստ կառավարման ձևի, պետությունների ավանդական դասակարգումը միապետությունների ու հանրապետությունների, տակավին, անբավարար է, քանի որ վերջիններս կարող են խարսխված լինել ինչպես մենիշխանության, այնպես էլ իշխանությունների բաժանման սկզբունքի հիման վրա։ Այդ սկզբունքի վրա հիմնված կառավարման ձևերը, հավանաբար, նպատակահարմար կլինի բաժանել երեք խմբի՝ դուալիստական, խորհրդարանական և խառը։ Սրանցից յուրաքանչյուրն ունի տարատեսակ դրսևորումներ՝ դուալիստական միապետություն, դուալիստական կամ նախագահական հանրապետություն, խորհրդարանական միապետություն կամ հանրապետություն, կիսանախագահական հանրապետություն և այլն։ Կախված այն շարժառիթից, թե ինչ համամասնություններով է գործադիր իշխանությունը բաշխված պետության նախագահի և կառավարության միջև, առանձնացվում են կիսանախագահական կառավարման ձևի երկու մոդելներ՝ խորհրդարանական-նախագահական և նախագահական-խորհրդարանական։

Ըստ 2005 թվականի սահմանադրական փոփոխությունների արդյունքների՝ Հայաստանի Հանրապետությունը կիսանախագահական կառավարման ձևի նախագահական-խորհրդարանական մոդելից անցում կատարեց խորհրդարանական-նախագահական մոդելին, ինչն էլ պայմանավորված էր գլխավորապես այն հանգամանքներով, որ Սահմանադրությամբ, հատկապես, հաստատագրվեցին Հանրապետության նախագահի կողմից Ազգային ժողովն արձակելու հիմքերը, խորհրդարանական մեծամասնության դերը մեծացավ ինչպես կառավարության կազմավորման, այնպես էլ դրան անվստահություն հայտնելու գործընթացներում։ Մասնավորապես, Հանրապետության նախագահն այլևս օժտված չէր վարչապետին սեփական հայեցողությամբ զբաղեցրած պաշտոնից ազատելու լիազորությամբ։

Տվյալ աշխատանքի մեջ խնդիրը կառավարման բոլոր հիմնական ձևերը քննարկման առարկա դարձնելը չէ, այլ փորձ անել վերլուծել կիսանախագահական և խորհրդարանական կառավարման ձևերի առավելություններն ու թերությունները՝ նկատի ունենալով մի շարք պետություններում խնդրո առարկայի հետ կապված սահմանադրական զարգացումների այժմեական միտումները:

«Կիսանախագահական հանրապետություն» (կիսանախագահական ռեժիմ) արտահայտությունն առաջին անգամ գիտական շրջանառության մեջ է դրել ֆրանսիացի սահմանադրագետ Մ. Դյուվերժեն։ Կիսանախագահական հանրապետությանը բնորոշիչ գծերից են պետության նախագահի ընտրությունն անմիջականորեն ժողովրդի կողմից (ինչպես նախագահական հանրապետութ- յունում), կառավարության, իբրև գործադիր իշխանության կոլեգիալ մարմնի, ղեկավարի պաշտոնի առկայությունը (ինչպես խորհրդարանական հանրապետությունում), կառավարության կազմավորումը պետության նախագահի և խորհրդարանի կողմից՝ համատեղ, գործադիր իշխանության իրականացումը պետության նախագահի (ինչպես նախագահական հանրապետությունում) և կառավարության կողմից (ինչպես խորհրդարանական հանրապետությունում), կառավարության ընդհանուր ղեկավարման իրականացումը պետության նախագահի, իսկ անմիջական ղեկավարումը՝ կառավարության ղեկավարի կողմից, ինչպես նաև կառավարության երկակի պատասխանատվությունը պետության նախագահի  ու խորհրդարանի առջև։ Ըստ բազմաթիվ հետազոտողների` ճկունությունը կիսանախագահական համակարգի հիմնական առավելությունն է: Ջ. Սարտորին նշում է, որ այս համակարգի առավելությունն այն է, որ այն ունի «երկու շարժիչ»՝ նախագահ և պառլամենտի վրա հենվող վարչապետ: Եթե նախագահն ունի պառլամենտական մեծամասնության աջակցությունը, ապա նա ապահովում է կառավարության ամուր ղեկավարումը: Եթե կառավարությունը ղեկավարվում է պառլամենտի աջակցությունը վայելող վարչապետի կողմից, ապա նախագահը երաշխիք է հանդիսանում իշխանության ծայրահեղ կենտրոնացման դեմ: Կիսանախագահական կառավարման ձևին հատկանշական է ինչպես պետության գլխի՝ նախագահի, այնպես էլ օրենսդիր մարմնի ընտրությունն անմիջականորեն ժողովրդի կողմից, ինչն էլ  հավասարաչափ լեգիտիմությամբ է օժտում նշված սուբյեկտներին։  Հայաստանի Հանրապետությունում նույնպես վերոնշյալ սուբյեկտներն ընտրվում են ուղղակիորեն՝ ՀՀ քաղաքացիների կողմից։  Ըստ այսմ, Հանրապետության Նախագահի և Ազգային ժողովի ոչ համաժամանակյա ընտրությունների անցկացման և վերջիններիս՝ քաղաքական ներհակ կողմնորոշումների հնարավոր առկայության կապակցությամբ, առկա են կամ կարող են առաջանալ սահմանադրական պարզորոշ լուծումներ պահանջող որոշակի հիմնախնդիրներ։

Հարկ է ուշադրություն դարձնել այն հանգամանքին, որ ՀՀ Սահմանադրությամբ հստակ լուծումներ նախատեսված չեն այնպիսի իրավիճակների համար, երբ ժողովրդի կողմից անմիջականորեն ընտրվող Հանրապետության նախագահի և Ազգային ժողովի միջև ծագեն հնարավոր քաղաքական հակամարտություններ։ Այս առումով, պետք չէ հնարավոր չհամարել այնպիսի իրավիճակի ի հայտ գալը, երբ Հանրապետության նախագահի պաշտոնում ընտրվի խորհրդարանական մեծամասնությանը հակընդդեմ քաղաքական կողմնորոշումներ ունեցող անհատը։ Վերջինիս կողմից իր սահմանադրական լիազորությունների իրականացման հետ կապված կարող են առաջանալ որոշ դժվարություններ։ Օրինակ, մի կողմից, նա ի վիճակի չի լինի կազմավորել նոր կառավարություն, քանի որ, ըստ սահմանադրական կարգավորումների, սույն գործընթացում զգալի դերակատարություն ունի խորհրդարանական մեծամասնությունը (Սահմ. հոդ.55, կետ 4), մյուս կողմից, կբացառվի ՀՀ Նախագահի կողմից Ազգային ժողովն արձակելու կարելիությունը, եթե առկա չլինեն Սահմանադրությամբ հաստատված համապատասխան հիմքերը (Սահմ. հոդ.74.1)։

Նմանօրինակ իրավիճակներում, եթե նույնիսկ կազմավորվի կառավարություն, վերջինս ու Հանրապետության Ազգային ժողովն իրենց գործունեության ընթացքում կարող են ունենալ որոշակի դժվարություններ՝ լիազորությունների իրականացման շրջանակներում։

Հանրապետության նախագահն ու խորհրդարանական քաղաքական մեծամասնությունը հանդիսանում են քաղաքական միևնույն ուժի ներկայացուցիչներ. սա գրեթե բացառում է վերջիններիս միջև քաղաքական հակամարտությունների առաջացման հնարավորությունը։ Այն է՝ Հանրապետության նախագահը խորհրդարանական քաղաքական մեծամասնության առաջնորդն է: Այս հանգամանքով է պայմանավորված է նրա կարևոր դերակատարությունը քաղաքական գործընթացներում՝ խորհրդարանական գործուն հակակշիռների բացակայության պայմաններում։ Այնուամենայնիվ, Հանրապետության նախագահի ու Ազգային ժողովի միջև քաղաքական առճակատման առաջացման հնարավորությունը տեսականորեն չպետք է բացառել։

Որպես նշյալ հիմնախնդիրների լուծման հնարավոր տարբերակ՝ կառավարման գործող ձևի բարելավման համատեքստում կարելի է դիտարկել Հանրապետության նախագահի և Ազգային ժողովի ընտրությունների համաժամանակյա անցկացման միջոցը՝ բացառելով դրանցից յուրաքանչյուրի՝ ընտրություններից հետո կառավարություն ձևավորելու անհրաժեշտությունը, ինչը նախատեսված է ՀՀ գործող Սահմանադրությամբ (հոդ. 55, կետ 4)։ Ե՛Վ ՀՀ նախագահի, և՛ Ազգային ժողովի ընտրություններով պայմանավորված կառավարություն ձևավորելու՝ Սահ- մանադրության նորմերի վերանայման արդյունքում որոշակիորեն կհաղթահարվի փոփոխականությունը գործադիր իշխանության համակարգում՝ դրանից բխող հետևություններով։ Հանրապետության նախագահի ու Ազգային ժողովի ընտրությունների համաժամանակյա անցկացման  դեպքում սկզբունքորեն չի լուծվի նախագահական մենիշխանության խնդիրը՝ հաշվի առնելով նաև այն իրադրությունը, որ Հանրապետության նախագահը քաղաքական պատասխանատվություն չի կրում իր գործունեության համար։ Վերջինս էլ կիսանախագահական կառավարման ձևի թերություններից է։ Մի կողմից, պետության նախագահը Սահմանադրությամբ օժտված է լայն լիազորություններով, մյուս կողմից էլ իր պաշտոնավարման ընթացքում քաղաքական պատասխանատվություն չի կրում։ Սահմանադրությամբ հստակ հաստատագրված են նրա պաշտոնավարման ժամկետները։ Նման պայմաններում երբեմն  իբրև «նշավակ» հանդիսանում է վարչապետը։

Որպես նշված հիմնախնդրի լուծման տարբերակ հանդիսացավ անցումը կառավարման խորհրդարանական համակարգին։ Այս կապակցությամբ, ընդհանրական գծերով ներկայացնելով խորհրդարանական կառավարման ձևի հատկանշական գծերը, փորձենք վեր հանել դրա առավելություններն ու թերությունները։

Խորհրդարանական կառավարման ձևին բնորոշ է պետության գլխի կողմից սոսկ ներկայացուցչական գործառույթների իրակագործումը։ Պետության նախագահի ակտերը ենթակա են ստորագրման կառավարության, դրանց համար պատասխանատու անդամների կողմից։ Խորհրդարանական կառավարման ձևի ներհատուկ գծերից են գործադիր իշխանության իրականացումը խորհրդարանի կող- մից կազմավորված կառավարության միջոցով, կառավարության ղեկավարի՝ իշխանական գործուն լիազորություններով օժտված լինելը, որոնք կարելի է համեմատել պետության գլխի լիազորությունների հետ՝ նախագահական կառավարման ձևի պայմաններում, ինչպես նաև կառավարության քաղաքական պատասխանատվությունը խորհրդարանի առաջ, ինչն իրենից ենթադրում է, որ խորհրդարանի կողմից կառավարությանն անվստահություն հայտնելու արդյունքում վերջինս պետք է հրաժարական տա։ Խորհրդարանը, հանձին վերջինիս քաղաքական մեծամասնության, փաստացի բարոյական ու քաղաքական պատասխանատվություն է կրում իր կողմից ձևավորված կառավարության գործունեության համար, կարող է արձակվել պետության գլխի կողմից, իսկ խորհրդարանում մեծամասնություն ունեցող կուսակցությունն ընտրությունների արդյունքում կարող է չստանալ այնքան ձայներ, որքան ստացել է նախորդ ընտրությունների ժամանակ։ Խորհրդարանական կառավարման ձևի դեպքում կառավարության անդամները միասնական կամ առանձին պատասխանատու են խորհրդարանի առաջ, այլ ոչ պետության գլխի, ում խորհրդարանական հանրապետություններում ընտրում է օրենսդիր մարմինը։

Խորհրդարանական հանրապետության առավելություններից է իշխանության բարձրագույն օղակների միասնությունը, քանի որ գործադիր իշխանության՝ կառավարության ղեկավարի և անդամների նշանակման ընթացքում հիմնական է խորհրդարանի, այն է՝ խորհրդարանական մեծամասնության դերակատարությունը, խորհրդարանն է վերահսկում դրանց գործունեությունը։ Խորհրդարանական հանրապետություններում գործադիր իշխանությունը հանդես է գալիս որպես օրենսդիր իշխանության «շարունակությունը»։ Ըստ այսմ, պետական իշխանության երկու ճյուղերի միջև հակամարտության հավանականությունը հասցվում է նվազագույնի։ Մեկ այլ կողմից, խորհրդարանական հանրապետության թերություններից է կուսակցական համակարգի մասնատվածությունը. սա կարող է իբրև հետևանք ունենալ խորհրդարանական կոալիցիայի նույնանման մասնատվածություն և կառավարության հեղհեղուկություն։ Պետության կուսակցական համակարգի թերզարգացվածության դեպքում նույնիսկ շատ փոքր կուսակցությունները կարող են դառնալ խորհրդարանական մեծամասնություն կազմող կոալիցիայի մասնիկը, ինչը կարող է ոչ պակաս կործանիչ լինել, քան օրենսդիր ու գործադիր իշխանությունների փոխհարաբերությունների լճացումը։ Նմանատիպ պայմաններում առաջ է գալիս բռնակալական իշխանության վտանգը, ինչը կարող է ստեղծել խորհրդարանական պարզ մեծամասնություն. այսինքն՝ խորհրդարանական կառավարման ձևի արդյունավետությունն ու հաստատունությունը կախում ունեն խորհրդարանում ներկայացված լինելու մրցակցային պայքարին ներգրավված քաղաքական կուսակցությունների «էությունից»։

Այս համատեքստում հարկ է անդրադառնալ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության փորձին, որտեղ Կառավարության ղեկավարը՝ Կանցլերը,  ընտրվում է  նորընտիր խորհրդարանի ստորին պալատի՝ Բունդեսթագի կողմից՝ դաշնային Նախագահի առաջարկությամբ։ Թեկնածուն, ով ստացել է Բունդեսթագի անդամների ձայների բացարձակ մեծամասնությունը, Գերմանիայի Նախագահի կողմից նշանակվում է Կառավարության ղեկավարի պաշտոնում, բայց եթե նախագահի կողմից առաջադրված թեկնածուն չի ստանում անհրաժեշտ թվով ձայներ, ապա այդ դեպքում Բունդեսթագն է իրավազոր հաջորդ երկու շաբաթների ընթացքում առաջադրել ու ընտրել Կանցլերին՝ անդամների ձայների բացարձակ մեծա- մասնությամբ։ Նշյալ դեպքում Նախագահը պարտավոր է ընտրված թեկնածուին նշանակել Կանցլերի պաշտոնում։ Եթե Բունդեսթագի կողմից առաջադրված թեկնածուն հավաքել է դրա անդամների հարաբերական մեծամասնության ձայները, ապա նախագահը կարող է կամ նրան նշանակել Կանցլերի պաշտոնում կամ էլ արձակել Բունդեսթագը։ Այսպես, կարելի է արձանագրել, որ միայն այն դեպքում, երբ խորհրդարանի ստորին պալատում չկա քաղաքական հստակ մեծամասնություն, նախագահը կարող է արձակել այն։ Նմանատիպ մոդելի ընտրության պայմաններում պարտադիր չէ անցումը կառավարման խորհրդարանական համակարգի։

Ինչպես վերը նշվեց, կիսանախագահական կառավարման ձևին բնորոշ  է նաև պետության նախագահի և կառավարության կողմից գործադիր իշխանության համատեղ իրականացումը, ինչպես նաև պետության նախագահի և օրենսդիր մարմնի առջև կառավարության երկակի պատասխանատվությունը:

Անհրաժեշտ է նշել, որ կիսանախագահական կառավարման ձևի նախագահական-խորհրդարանական մոդելի պայմաններում պետության նախագահի կողմից խորհրդարանն արձակելու սահմանադրական լիազորության կիրառումը կամ դրա գործադրման վտանգը լրջորեն խանգարում  է կառավարությունների հաճախակի փոփոխությանը, ինչն էլ օժանդակում է  գործադիր իշխանության համակարգում մնայունության պահպանմանը, հետևապես, պետության ներսում քաղաքական դրության ու սոցիալ-տնտեսական վիճակի կայունությանը։  Միևնույն ժամանակ, չպետք է աչքաթող անել այն դեպքը, որ կառավարման վերոնշյալ մոդելի պայմաններում գործադիր իշխանությունը հաճախ գերկենտրոնացվում է պետության նախագահի ձեռքերում։ Ինչպես նշվեց, կիսանախագահական կառավարման ձևի դեպքում կառավարության ընդհանուր ղեկավարումը գործադրվում է պետության նախագահի կողմից, իսկ անմիջական ղեկավարումը՝ կառավարության ղեկավարի. այսինքն՝ պետության նախագահն ու կառավարությունը միասին են իրականացնում գործադիր իշխանությունը։ Դա հավաստում է այն, որ կիսանախագահական հանրապետություններում գործադիր իշխանության մարմինների միջև կայանում է իշխանությունների յուրակերպ «խորքային» բաժանում։ Այս պարագայում, իրավաբանական գրականության մեջ գործածվում է «բիցեֆալիզմ» եզրույթը։

Կարելի է ուսումնասիրել արևելաեվրոպական մի շարք երկրներում կիրառվող սահմանադրական կարգավորումներն՝ ըստ կառավարման խորհրդարանական համակարգին առավել մոտ խառը կառավարման ձևի։ Այս առումով հարկ է դիտարկել Բուլղարիայի փորձը։ Ըստ Բուլղարիայի Սահմանադրության՝ խորհրդարանն է ընտրում ու զբաղեցրած պաշտոնից ազատում կառավարության ղեկավարին և վերջինիս առաջարկությամբ՝ կառավարության անդամներին, ինչպես նաև կառավարության կազմում կատարում է փոփոխություններ՝ կառավարության ղեկավարի առաջարկությամբ։ Կառավարությունը, համաձայն Բուլղարիայի Սահմանադրության, քաղաքական պատասխանատվություն է կրում խորհրդարանի առջև։ Սահմանադրությամբ նախատեսված չէ Հանրապետության նախահագի առջև Կառավարության պատասխանատվությունը։ Բացի այդ, օրենսդիր մարմնի կողմից՝ կառավարության ղեկավարի առաջարկությամբ ստեղծվում, վերակազմակերպվում ու լուծարվում են նախարարությունները։ Այդ ամենի հետ միասին, կառավարության կազմավորման գործընթացում Բուլղարիայի նախագահն առանձնահատուկ լիազորություններ ունի։ Հատկապես, Նախագահը, խորհրդարանական խմբերի հետ խորհրդակցելուց հետո, ըստ դրանց մեծության հաջորդականության, խորհրդարանական խմբերի կողմից առաջադրված կառավարության ղեկավարի պաշտոնի թեկնածուներին հանձնարարում է կազմավորել կառավարություն։ Եթե այդ կապակցությամբ խորհրդակցությունների համար նախատեսված ժամա- նակահատվածը «հաջողությամբ» է պսակվում, ապա նախագահն առաջարկում է խորհրդարանին առաջադրված թեկնածուին ընտրել կառավարության ղեկավարի պաշտոնում։ Իսկ եթե կառավարության կազմավորման հարցի շուրջ հավանություն չի տրվում, ապա նախագահը նշանակում է ծառայողական կառավարություն ու Ազգային ժողովն արձակում։ Այսպիսով, կարելի է փաստել, որ արձանագրված դեպքում օրենսդիր մարմինն արձակվում է միմիայն այն դեպքում, երբ վերջինս ի զորու չի լինում կազմավորել կառավարություն, ինչը լիովին տրամաբանական է քաղաքական տևական ճգնաժամերից խուսափելու դիտավորությունների և իշխանությունների բաժանման սահմանադրական հաշվեկշռի պահպանման պարագայում:

Կառավարման այս կամ այն ձևին նախապատվություն տալիս հարկ է նկատի ունենալ ոչ միայն դրա ժողովրդավարական բնույթը, այլ նաև այն հանգամանքը, թե տվյալ պետությունում քաղաքական ինստիտուտները որքանով են կենսակայուն, սահմանադրական ու քաղաքական մշակույթները  ինչ մակարդակի վրա են գտնվում։ Եթե միայն հաշվի առնել վերոնշյալ գործոններն ու հիմնվել միջազգային փորձի վրա, ապա պետության կառավարման ձևի փոփոխությունն, ըստ էության, ինքնանպատակ կլինի և չի կարողանա հասարակության ու պետության կենսագործունեության ոլորտներում գրանցել նշանակալից ու զգալի արդյունքներ: Այս առնչությամբ, Հայաստանի Հանրապետությունը, անցում կատարելով կառավարման խորհրդարանական համակարգին, չպետք է շրջանցի այնպիսի ազդակներ ու հանգամանքներ, ինչպիսիք են, օրինակ, երկրում սահմանադրական, քաղաքական ու կուսակցական մշակույթի ոչ գոհացուցիչ կայացվածությունը, կուսակցական համակարգի թերի լինելը, վերջինիս խիստ անձնավորված լինելը, քաղաքական հստակ գաղափարախոսություն չունեցող մեծաթիվ կուսակցությունների գոյությունը, խորհրդարանի՝ որպես պետության բարձրագույն օրենսդիր ներկայացուցչական մարմնի հեղինակության երերուն լինելը, խորհրդարանական ավանդույթների բավարար չափով արմատավորված չլինելը։

Այսօր աշխարհում կան շուրջ  90 նախագահական (նաև կիսանախագահական) ու առավել քան 50 խորհրդարանական կառավարմամբ պետություններ: Հարկ է ընդգծել, որ խորհրդարանական կառավարում ունեցող երկրների շարքին են դասվում Գերմանիան, Իսրայելը, Մեծ Բրիտանիան, Իսպանիան (հռչակված խորհրդարանական միապետություններ), Պորտուգալիան, Իտալիան և  այլն: Խորհրդարանական համակարգի հաստատման ջատագովներն իրենց փաստարկներում հաստատակամորեն պաշտպանում են այն տեսակետը, որ այս դեպքում պակասեցվում կամ հիմնականում զրոյի է հավասարեցվում իշխանությունը մի անհատի ձեռքում միավորելու ու ի օգուտ նրա անձնական շահերին աշխատեցնելու իրողությունը: Կարելի է կարծել, թե «անհաղթահարելի» հայեցակետ է, սակայն անհրաժեշտ է դիմել պատմության օգնությանը: Ըստ 1933թ. մարտի 5-ի ընտրությունների արդյունքների՝ Գերմանիայում իշխանությունն անցավ ֆաշիստական խմբավորմանը: Երկար պայքարից հետո նախագահ Հինդենբուրգը համաձայնեց Ադոլֆ Հիտլերին նշանակել կառավարության ղեկավար: Գերմանիայում գործում էր խորհրդարանական կառավարման համակարգը, իսկ նախագահի գործառույթները ձևական բնույթ էին կրում: Եվ նույնիսկ այս պարագայում, երբ 1934թ.-ին մահացավ Հինդենբուրգը, Հիտլերը հնարամիտ կերպով վերացրեց նախագահի պաշտոնն ու իշխանությունը հպատակեցրեց միմիայն իրեն: Նույնը կատարվեց նաև Իտալիայում. այս անգամ Բ. Մուսոլինիի գլխավորությամբ: Արդ, հարց է ծագում՝ արդյոք կառավարման խորհրդարանական համակարգն իրականացրեց իր «գործառույթները» ու կարողացավ ճնշել իշխանության գերկենտրոնացումը: Փաստորեն ոչ, հետևապես,  կարելի է չհերքել այն, որ կառավարման համակարգը մեծ մասամբ առնչություն չունի իշխանության՝ մեկ մարդու ձեռքում կենտրոնանալու վտանգի հետ:

Հետևաբար, եթե կառավարման եղանակի փոփոխմամբ երկրում գոյություն ունեցող խնդիրները չեն լուծվելու, ապա որտե՞ղ որոնել հարցի լուծումը: Ազատ ու ժողովրդավարական սկզբունքերով անցկացված ընտրություններն այն եզակի ու բացառիկ բանալին են, որի ճիշտ ու արդարացի գործադրմամբ կարող են լուծվել պետության համար կարևոր նշանակություն ունեցող խնդիրները: Անկախ կիսանախագահական ու խորհրդարանական կառավարումից՝ միայն ժողովրդավարական ու լեգիտիմ իշխանության հաստատումը կարող է շեշտակի կերպով փոխել երկրում առկա այդ մռայլ միջավայրը: Ֆրանկլին Ռուզվելտը՝ ԱՄՆ 32-րդ նախագահը, 1938թ. իր ռադիոուղերձում տվել է այս հարցի պարզաբանումը. «Մի շարք խոշոր երկրներում ժողովրդավարությունն անհետացել է այն պատճառով, որ մարդիկ հոգնել են գործազրկությունից ու անապահովությունից, հոգնել են իրենց երեխաներին քաղցած տեսնելուց: Հուսահատությունից դրդված՝ նրանք նախընտրել են ազատությունը զոհաբերել՝ հույս ունենալով որևէիցե մի բան ձեռք բերել ուտելու համար: Ամերիկայում մարդիկ գիտեն, որ ժողովրդական հաստատությունները պահպանելու համար անհրաժեշտ է ապացուցել, որ ժողովրդական կառավարության գործնական վարքագիծը հավասարազոր է մարդկանց ապահովության պաշտպանության խնդրին: Մեզ մոտ մարդիկ համաձայն են ցանկացած գնով պաշտպանել իրենց ազատությունը, և պաշտպանության առաջին գիծն անցնում է տնտեսական ապահովության միջոցով»: Վերոնշյալից կարելի է հետևություն անել.  ոչ թե կառավարման ձևի, այլ որակի փոփոխություն է անհրաժեշտ:


ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

Ամփոփելով կարելի է նշել, որ յուրաքանչյուր ժողովրդավարական պետություն ունի իր կառավարման ձևի առանձնահատկությունները: Եթե արդի ժամանակաշրջանում պետության ամենաարդյունավետ ձևը ժողովրդավարությունն է, ապա ինչո՞վ կարելի է բացատրել այն եղելությունը, որ պետությունների միայն մի մասն է ընտրում ժողովրդավարական զարգացման ուղին. դեռ ավելին, այդ պետություններից ոչ բոլորն են, որ կարողանում են հասնել  ժողովրդավարության հաստատմանը: Այստեղ կարելի է նշել հետևյալը՝ գոյություն ունի այն լծակը, որի ձևավորումը կախված է ժողովրդի, հասարակության միասնական կամքից: Այդ լծակը հանդիսանում է երկրի քաղաքական հաստատությունների կառուցվածքը, առաջին հերթին՝ կառավարման ձևը: Միջազգային փորձը հուշում է, որ երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը մեծապես կախված է կառավարման ձևի ընտրությունից:

Այսպիսով, կառավարման այս երկու ձևերի՝ խորհրդարանական ու կիսանախագահական, արդյունավետ ու արգասավոր լինելը մեծապես կախված է տվյալ երկրի քաղաքական մշակույթից, կուսակցական համակարգի «բարեկարգ» վիճակից ու այդ ամենը գործնականում ճիշտ ու տեղին կիրառելուց: Իսկ որոնք կարող են լինել այդ նպատակին հասնելու հնարավոր տարբերակները՝
•    Հասարակության համաձայնություն՝ ետին պլան մղելով խմբակային, կուսակցական ու այլ տարաձայնություններ: Այս տարբերակը հնարավոր կլինի իրականացնել իշխանության լծակներին տիրապետող վարչախմբի ու առաջին հերթին նախագահի էական դերակատարման պարագայում,
•    Ընտրություններ՝ այս տարբերակը որպես նախապայման պետք է ընդունի հասարակական առողջ ուժերի, ընդդիմադիր կուսակցությունների ու ժողովրդի միավորում ընդհանուր ծրագրի շուրջ, արդար ընտրությունների մթնոլորտի ապահովում, ժողովրդի ակտիվ մասնակցություն ընտրություններին: Վերոնշյալի իրագործումն ունի բազում լուրջ դժվարություններ: Այս ամենը կարելի է դիտել իբրև հիմք պետության  մի այնպիսի կաոուցվածքի, որը կկարողանա երաշխավորել պետության արդյունավետությունն ու զարգացումը, ազգային միասնությունը, ժողովրդի արժանապատիվ և բարեկեցիկ կյանքը, ազգային նպատակների իրականացումը:
ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐ
314 reads | 08.06.2017
|
avatar

Մականուն:
Գաղտնաբառ:
Copyright © 2017 Diplomat.am tel.: +37491206460, +37499409028 e-mail: diplomat.am@hotmail.com