ՄԵԶ ԱՆԾԱՆՈԹ ՎԱՐԴԱՆԱՆՑ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ (ՄԱՍ ԵՐԿՐՈՐԴ)
ՀԱՄԼԵՏ ԴԱՎԹՅԱՆ
պատմաբան, հրապարակախոս, ԵՐԵՎԱՆ


ՍԿԻԶԲԸ՝  ՄԱՍ ԱՌԱՋԻՆ




Մեզ երբեմն թաքուն օրորող այն միտքը, թե Արցախը, Հայաստանն ընդհանրապես, քրիստոնեական աշխարհի համար ֆորպոստ են՝ ընդհանուր առմամբ ճիշտ միտք է, բայց, ի վերջո, կրկին մեր ընկալմանը հարմար: Հիշենք. Կոստանդնուպոլսի անկումն ամենևին էլ ողբերգություն չդարձավ Արևմուտքի համար, իսկ իբրև դաս՝ կարիքն անգամ չունեցան: Եվ ինչու ենք համառորեն մեզ համար ցանկալին վերագրում նրանց, երբ 1204-ին, թուրքերից առաջ, իրենք գրավեցին Կ. Պոլիսը՝ ուղիղ 57 տարի համարելով խաչակիրների Լատինական կայսրության մայրաքաղաքը ու, թերևս, դրանով թեկուզ փոքր-ինչ նախապատրաստեցին քաղաքի մատչելիությունը թուրքերի համար, ինչպես նաև մեր ու Արևմուտքի միջև արդյոք Քաղկեդոնը դեռ կանգնած չէ՞:

Եվ վերջապես ո՞րն է այն անընդհատ մեջտեղ բերվող գործոնը, որը պիտի դառնանք ու դրանով կարևորվենք Արևմուտքի աչքին: Չգիտես ինչու, այդ գործոն ասվածը եթե նույնիսկ կա, ապա շատ է հարափոփոխ, հետևաբար, թեև փոքր-ինչ պարադոքսալ, բայց ճշգրիտ է այն միտքը, որ Հայաստանը գուցեև միայն հայության համար է ֆորպոստ: Ավելի հստակ. առանց Հայաստանի արդեն կանհետանա և հայ ժողովուրդը: Այդպես կլինի պատմության տրամաբանության թելադրանքով: Իսկ քանի որ պատմական զարգացումների ընթացքը չափազանց արագացել է, և մենք էլ դեռ հետընթաց կորի վրա ենք, հետևաբար, ըստ այդմ էլ եթե նվազել ենք դարերի ընթացքում, ապա այժմ ընդամենը տասնամյակների ընթացքում կկորսվենք:

Որպեսզի խոսքը դատարկ տեղը չհնչի, համառոտ՝ պատմության սեփական ժամանակաչափի մասին: Մասնագիտական կարծիք է, որ ֆիզիկական, նյուտոնյան ժամանակից բացի, կա նաև պատմական ժամանակ: Ահա այս չափամիավորի՝ պատմական զարգացումների ժամանակի մասշտաբն է, որ փոխվում է. այն գնալով խտանում է: Ապացուցված է, որ մարդկության պատմության յուրաքանչյուր նոր փուլ 2,5-3 անգամ կարճատև է նախորդից (օրինակ, Միջին դարերը տևել են 1000 տարի, Նոր պատմության շրջանը՝ շուրջ 300 տարի): Պատմության խտացումը հանգեցնում է նաև մարդկային կյանքի ժամանակի մասշտաբի փոփոխության: Մեր դարում մարդն իր կյանքի տևողության ընթացքում այնքան մեծ ու կտրուկ փոփոխությունների մասնակիցը կամ ականատեսն է լինում, որքան որ նախկինում մի քանի սերունդ հաջորդաբար էին դառնում:

Ասվածը պատկերավորելու համար անցանկալի մի համեմատություն անենք. լեհահայոց հզոր գաղութը, որի հիմնողները ոչ այլ ոք` անեցիներն էին, և որ Եվրոպայում հայոց կյանքի այդ օջախը ինքնավարության բավականին լուրջ հաստատություններ էր ստեղծել ու շուրջ 500 տարվա երևելի կենսագրություն կերտել, այնուամենայնիվ, իսպառ տարրալուծվեց: Իսկ մեր օրերի ստվարագույն, բայց խառնիճաղանջ լոսանջելեսահայ գաղութն ամերիկանացմանը լավագույն դեպքում 50 տարի կդիմանա, եթե ... մայր երկրին՝ Հայաստանին, մի բան պատահի: Սա ոչ թե մռայլ կանխատեսություն է, այլ տխուր իրատեսություն: Հերթական անգամ պետականությունը կորցնելուց հետո համայնքը (գաղութը), նրա դպրոցն ու եկեղեցին առաջվա պես այլևս ազգի համար ձուլմանը դիմագրավող պատվար չեն կարող հանդիսանալ: Ահա վտանգն այսչափ ահագնացել է:
Արդյոք վերացակա՞ն չի ներկայացվում վտանգի տեսակն ու էությունը, արդյոք շա՞տ չի խոշորացվում մանրուքը: Ցավոք, ո՜չ:

Ամենևի՜ն: Վտանգն ամբողջապես ընկալելուն մեզ միշտ խանգարել է այն թվացումը, թե նահանջի տեղ ունենք և անընդհատ զիջելով կամ կորցնելով էլի կհասնենք ապահով մի հանգրվանի, ուր կարող ենք գոնե մեր ազգային կյանքը կազմակերպել, այն է՝ ունենալ դպրոց ու եկեղեցի, համախմբվել վերջինիս շուրջ (իմա՝ ներքո) և պահպանել ազգային ինքնությունը: Բայց զգաստացնող փաստ չէ՞, որ վերջին տասնամյակում զանգվածային արտագաղթն անգամ ոչ մի նոր գաղութ չձևավորեց. տարբեր երկրներում հայերի թիվը կտրուկ ավելացավ, բայց ներքին կառույցներ ունեցող հավաքականություններ չստեղծվեցին:

Ուրեմն նայենք Հայաստանին իբրև միակ հենարանի և նրա վտանգվածության համար մտահոգվենք, որովհետև ամենադժնդակ ժամանակներում անգամ, երբ երկիրը պարսիկի, արաբի կամ սելջուկի ասպատակություններից գրեթե ամայանում էր, էլի թեկուզ կղզյակներ, ժողովրդի համեմատաբար անվնաս մնացած հատվածներ էին մնում, որոնք հետո մերանի դեր էին կատարում:

Այսօր մենք այդ Հայաստանն ու առաջվա տարածվածությունը չունենք: Այսօր մենք ամբողջովին ընդամենը մերան ենք՝ այս նեղվածքում բարդված: Եվ հիմա այդ մերանն ենք կարծես թե փչացնում...

Ուրեմն նորից վտանգը շեշտենք. համայնքը մեզ համար ազգովին ապահով հանգրվան, իսկ եկեղեցին իբրև նեցուկ այլևս չեն կարող լինել: Միակ հանգրվան և նեցուկ կարող է լինել պետությունը՝ Հայոց ազգային պետականությունը: Այդ դեպքում ինչո՞ւ չենք պահպանում, գուրգուրում ունեցած պետությունը, ինչո՞ւ նրա արժեքն ընկալելու համար գիտակցական հեղաշրջում չենք ապրում: Պետականությանն ու աշխարհիկ իշխանությանը կոպտագույն ձևով փոխարինած եկեղեցին ու հոգևոր իշխանությունն ինչո՞ւ է այսօր էլ շատերի համար ազգը ներկայացնող ու կառավարող առավել լիարժեք հաստատություն համարվում: Եթե հետևողական քարոզչության շնորհիվ հայ մարդու կողմից եկեղեցին դարեր շարունակ իբրև ապավեն է ընկալվել, ապա արդեն ժամանակը չէ՞, որ պատկերացումը հետադարձվի, իր նախնական տեսքին բերվի՝ պետության գաղափարը գերադասվի:
Թվում է, թե հնացած առաջարկ ենք անում. վաղուց է, ինչ եկեղեցին ինքը հոգածության կարիք ունի, ավելին, պետությունը նույնպես պիտի մտահոգ լինի այս հարցով:

Ցավոք, առերևույթ է այդպես, որովհետև եկեղեցին իրեն հավերժի մեջ է զգում: Պետությունը համարելով ժամանակավոր, նա հանգիստ կարող է և սպասել վերջինիս հերթական անկմանը, վստահ, որ ժողովուրդը անճարությունից կրկին պիտի դառնա դեպի իրեն: Բայց պատմությունն այժմ այլ ընթացքի մեջ է, և հայ եկեղեցու դերն ազգային կյանքում այլևս հնարավոր չէ բացարձականացնել, իսկ իներցիոն մտածողությամբ շարունակելու դեպքում միայն ավերածություններ կգործենք:

Նախկինում ազգային համայնքները (գաղութները) նույնացվում էին կրոնական համայնքների հետ և բնական էր, որ եկեղեցին բացառիկ դերակատարություն պիտի ունենար՝ ներսում որպես կազմակերպիչ և ղեկավար, դրսում՝ իբրև ներկայացուցիչ: Այժմ այս գործառույթները գրեթե ամբողջովին այլևս եկեղեցունը չեն, հետևաբար դեռ այսօր էլ անընդհատ կրկնվող քարոզչությունը, թե հայ եկեղեցին, փոխարինելով պետականությանը, ժողովուրդ է փրկել կորստից՝ իբրև գաղափար ոչ միայն իրեն սպառել է, այլև դարձել է վտանգավոր: Կարծես թե եկեղեցուն ընդամենը պատշաճ հարգանքի տուրք է մատուցվում, բայց, ըստ էության, անընդհատ արվող փառաբանությամբ գաղափարը վառ ու գործոն պահելու մտայնությունն է առաջ մղվում:

Այսօր մեր հոգևոր այրերի նման ասել, թե առանց եկեղեցու, առանց Էջմիածնի գաղափարի չկա հայ ժողովուրդ՝ ինքնին արդեն պարտություն կնախանշի: Ուրեմն կրկին նշենք վտանգը, այն է՝ աղետ կլինի հակաժողովրդական դրսևորումներ ունեցող իշխանությունների իշխանավարությունից փրկվելու համար ազգային պետությունից հրաժարվելը՝ մտքում ունենալով ազգապահպան զորություն ունեցող եկեղեցու առկայությունը: Մանավանդ իրողությունն այն է, որ եկեղեցին այլևս չի կարող փոխարինել պետությանը: Ավելին, սա մեծագույն ինքնախաբեություն է, քանի որ եկեղեցին երբեք չի փոխարինել և չէր էլ կարող լիարժեքորեն փոխարինել պետությանը: Նա, թերևս, ավելի շատ ինքնապահպանման ու ինքնասպասարկման խնդիրներ է միշտ լուծել: Եվ այս հեղաշրջումը՝ պետության գաղափարի գերադասությունը, պետք է կատարվի ոչ միայն ժողովրդի գիտակցության մեջ, այլև եկեղեցին նույնպես պիտի ընդունի դրա պատմական անհրաժեշտությունն ու սկսի գործել ի նպաստ պետության:

Սակայն միամտություն է կարծել, թե կարելի է թեթևակի հուշել կամ ակնարկել, և եկեղեցին սկզբունքորեն կվերանայի իր գործունեությունը: Հիշենք, որ այս մեղսավոր աշխարհի վերափոխումը Հայ Առաքելական եկեղեցին նույնկերպ է տեսնում, ինչ քրիստոնեական Եկեղեցին ընդհանրապես՝ հոգևոր իշխանապետություն ստեղծելով: Այս գերագույն խնդիրն ունենալով էր Հայ եկեղեցին հարաբերություններ զարգացնում իր գործունեությունն արտոնյալ ճանաչողի, ավելին, պաշտոնական միակ հոգևոր կառույց համարողի՝ Հայոց պետության հետ: Եվ անազգային նպատակի հետապնդումը հակադրման ճակատ դարձնելով, այսկերպ թուլացնելով, ապաև կործանելով համահայկական պետականությունն ու հետագայում նրբորեն խրախուսելով, որ դա վերագրվի պարսկական ու բյուզանդական տիրակալություններին, եկեղեցին, այնուամենայնիվ, ի ցավ իրեն, գուցե նաև մեզ, չկարողացավ իրականացնել վերջնական գաղափարը՝ կաթողիկոսական գահագլխությամբ կրոնապետության ստեղծումը: Ավելին, գերխնդրի ծանրության տակ մենակ մնալով, ի վերջո, օտարազգի շրջապատից համապարփակ պարտություն կրեց և, իր հավակնությունները սահմանափակելով միայն հայ իրականության շրջանակներում, նրանց հետ հետագա հարաբերությունների հիմքը ստիպված դարձրեց հարմարվողականությունը:

Պապ թագավորի ժամանակ եկեղեցու համար ձեռք բերված անկախությունը պետության անկումից հետո շատ արագ դարձավ զուտ ձևական: Նկատի առնենք՝ Հայ եկեղեցու նվիրապետական աթոռների յուրաքանչյուր գահակալ հաստատվում էր (և է) տվյալ երկրի գերագույն իշխանության կողմից:

Ահա այս համապատկերի վրա պետք է դիտարկել այն հանգամանքը, որ եկեղեցու իշխանությունը ոչ թե աշխարհիկ վարչատարածքային միավորների, այլ հոգևոր թեմերի վրա է տարածվում, այսինքն, հոգևոր հոտը կորցնելու կամ նրա վերանալու դեպքում է միայն եկեղեցին իշխանազուրկ դառնում: Եվ սա է պատճառը, որ եկեղեցին հիմնականում յուրաշահության դիրքերից է դիտում աշխարհիկ իշխանափոխությունները՝ երբեմն արտաքնապես դժգոհություն արտահայտելով, անգամ ընդվզման ցույցեր կազմակերպելով, բայց իրականում կատարվածը հանգիստ ընդունելով, երբեմն էլ նպաստելով նման փոփոխությանը, վստահ, որ աշխարհիկ ցանկացած իշխանություն անցողիկ է, հետևաբար կարելի է նրա հետ ընդհանուր լեզու գտնել ու սեփական լինելիությունը չվտանգել:

ՇԱՐՈՒՆԱԿԵԼԻ...
ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄՆԵՐ
1382 reads | 03.05.2014
|
avatar

Մականուն:
Գաղտնաբառ:
Copyright © 2017 Diplomat.am tel.: +37491206460, +37499409028 e-mail: diplomat.am@hotmail.com