ԱՇԽԱՐՀԸ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ ԵՆ ԽԵԼԱՑԻ, ԻՀԱՐԿԵ, ՆԱԵՎ ՀՄԱՅԻՉ ԿԱՆԱՅՔ. ՄԱՏԱ ՀԱՐԻ (ՖԻԼՄ)
ԼԻԼԻԹ ՀԱՐՈՅԱՆ
ԵՊՀ Միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետի մագիստրոս, ԵՐԵՎԱՆ








«Ինչը կհաղթի կյանքում հերոսին, 
թե չլինեն կինն ու գինին»: 
Հովհաննես Թումանյան 

Հանճարեղ պոետի այս խոսքերը չունեն վաղեմության ժամկետ. դրանք բնորոշ էին, բնորոշ են և բնորոշ կլինեն ցանկացած ժամանակաշրջանին: 

Նույնիսկ ամենաուժեղ տղամարդն իր կյանքում` օրերից մի օր դառնում է խոցելի, դրսևորում անզորություն և թուլություն: Այս երևույթներն ի հայտ են գալիս հատկապես այն ժամանակ, երբ նա հանդիպում է գերբնական մի հզոր ուժի` կնոջ: Նման թուլությունից և անզորությունից զերծ չեն նաև պետական այրերն ու հայտնի քաղաքական գործիչները, հատկապես, երբ խոսքն այնպիսի հմայիչ կնոջ մասին է, ինչպիսին էր Մատա Հարին: Կին, որն իր գրավչությունն օգտագործում էր հետախուզական նպատակներով:

Մահից գրեթե մեկ դար անց էլ Մատա Հարին հուզում է գիտնականներին եւ շարունակում լինել գրողների ու ռեժիսորների մուսան: Նրա կյանքն այնքան լեցուն է խորհրդավորություններով ու առասպելներով, որ դժվար է տարբերակել իրականությունն առասպելից: 

Հավանաբար ոչ ոք երբեք չի իմանա, թե իրականում ով էր Մատա Հարին. խելացի լրտես, խորհրդավոր պարուհի, կուրտիզանուհի, ով խելքահան էր անում բոլորին, թե՞ շարքային խաբեբա: Ինչևէ, հաղթողներին չեն դատում: Մի բան միանշանակ է. այդ կնոջը հաջողվել է իր անունը թողնել պատմության մեջ, նա գլուխկոտրուկ է դարձել, որը փորձելու են գուշակել դեռևս գալիք սերունդները: Հնարավոր է՝ հենց այս է եղել նրա նպատակը: 

Նիդեռլանդների Ֆրիսլենդ համայնքի բնակչուհի Մարգարեթ Գեերտրոյդ Զելլեն ծնվել է 1876 թվականի օգոստոսի 7-ին: 21 տարեկանում, առանց կրթության եւ սեփական միջոցների, ամուսնանում է Նիդեռլանդական Հնդկաստանի (այժմ՝ Ինդոնեզիա) շոտլանդական ծագումով գաղութի սպայի հետ, ով բավական մեծ էր իրենից: Սակայն նրանց խառնվածքի տարբերության պատճառով այդ ամուսնությունն ի սկզբանե դատապարտված էր կործանման: 

Ամուսինները տեղափոխվում են Ճավա (հոլանդական Արեւելյան Հնդկաստան, այժմ՝ Ինդոնեզիա): Այնտեղ Մարգարեթն արևմտյան ավանդույթներ է ուսումնասիրում, մշակույթ և պարեր, ինչպես նաև լեզու է սովորում: Ամուսնալուծությունից հետո զրկվելով գոյատևման միջոցներից՝ Մարգարեթը մեկնում է Փարիզ` փող վաստակելու: Նա իր մասին գրառումներում նշել է, որ իրեն միշտ թվացել է, թե իրենց ամուսիններից փախած կանայք պետք է անպայման մեկնեն Փարիզ: Ուստի ուղևորվում է Փարիզ` իր երջանկությունը որոնելու: 1905 թվականից սկսվում է նրա՝ «արևմտյան ոճի» պարուհու աղմկոտ փառքը, ով հանդես էր գալիս Մատա Հարի մականվամբ (թարգմանաբար՝ «օրվա աչք»` այսինքն արև): Կարճ ժամանակահատվածում էկզոտիկ պարուհին ձեռք է բերում շատ երկրպագուներ, որոնցից շատերը բարձրաստիճան պաշտոնյաներ էին: Հետագայում, երբ Մարգարեթին դատելու էին, որպես վկա` նրա պաշտպանությամբ հանդես եկավ ֆրանսիացի դեսպան Ժյուլ Կամբոն` այն պաշտոնյաներից մեկը, ում հետ Մատա Հարին սիրավեպ ուներ: 

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին Հարիի ճանաչվածությունը սկսեց անկում ապրել: Պատմաբանների կարծիքով` հենց այդ շրջանում էլ նրան հավաքագրում է գերմանական հետախուզությունը, իսկ որոշ ժամանակ անց՝ նաև ֆրանսիականը: Իսկ ինչու՞ նա դիմեց նման քայլի: Արդյո՞ ք պատճառը մշտապես փողի պակասությունն էր, թե՞ մեկ այլ բան: Կա կարծիք, որ կուրտիզանուհու այդպիսի որոշումը պայմանավորված է ճակատագրական սիրով, որը նա տածում էր ազգությամբ ռուս կապիտան Վադիմ Մասլովի նկատմամբ: Իսկ ինչո՞ւ ոչ: Չէ՞ որ կանայք միշտ էլ տրվում են զգացմունքներին և վտանգում սեփական կյանքը հանուն սիրած անձնավորության. ռազմաճակատում մարտերից մեկի ժամանակ Վադիմը կուրացել էր և նրա խնամքի համար անհրաժեշտ էր մեծ գումար: Ավաղ, խեղճ Մատա Հարին նույնիսկ չէր կարող պատկերացնել, որ իր դատավարության ժամանակ Վադիմը ոչ միայն սատար չի կանգնելու իրեն, այլև չի ներկայանալու: 

Այդպիսով, Մատա Հարին կրկնակի գործակալ է դառնում: Ահա այստեղից նրա պարային արվեստին միահյուսվեց լրտեսության արվեստը: Բայց եթե դատենք պահպանված փաստաթղթերով ու Մատա Հարիի վկայություններով, ապա լրտեսի աշխատանքը նրա համար ավելի շատ գումար վաստակելու խաղ էր: Նրա բոլոր գործողությունները վկայում էին այն մասին, որ նա չէր կարող հմուտ լրտես լինել (Առաջին աշխարհամարտի տարիներին հետախուզական համակարգում ընդգրկվում էին ոչ պրոֆեսիոնալներ): Դատեք ինքներդ, հմուտ լրտեսն ամեն անկյունում դրանով չի պարծենա՝ ինչպիսին էր պարուհին: 

Հետևա՞նքը: Շուտով Ֆրանսիայով մեկ լուրեր տարածվեցին, որ նա գերմանական լրտես է և կրում է Հ21 անունը: Գոյություն ունեցող ապացույցների համաձայն` Մատա Հարին սկսել է համագործակցել գերմանական իշխանություննեի հետ մինչ Համաշխարհային պատերազմն ընկած ժամանակաշրջանում: 1917 թվականին, Մադրիդից վերադառնալով Փարիզ, նա ձերբակալվեց` մեղադրվելով Գերմանիայի օգտին լրտեսության մեջ: Նա մեղավոր ճանաչվեց և դատապարտվեց մահվան: Բայց նույնիսկ գնդակահարությունից առաջ քմահաճ կինը դժգոհություն հայտնեց, որ իրեն առանց նախաճաշ հյուրասիրելու սպանելու են և օդային համբույր ուղարկելով զինվորներին` ասաց. «Ես ոչնչի համար չեմ զղջում: Իմ կյանքը հյուսված է բազմաթիվ առասպելներից, որոնց, նույնիսկ հաճախ ես չեմ տարբերում իրականությունից: Բավականաչափ արցունք, ցավ ու թշվառություն եմ տեսել: Բայց միևնույն ժամանակ զգացել եմ այն ուժը, որը կինն ունենում է տղամարդու վրա` նրա վրա, ով տնօրինում է ամբողջ ազգի ճակատագիր: Աշխարհը ղեկավարում են խելացի կանայք: Ահա և այսքանը: Ես պատրաստ եմ, պարոնա՛յք»: Լսվեցին տասներկու կրակոցներ: 

Կարծում եմ` լրտեսական գործունեությամբ Մատա Հարին զգալի վնասներ չի հասցրել: Նրան մահապատժի ենթարկելու հավանական պատճառը հետևանքն էր այն կապի, որ գոյություն ուներ կուրտիզանուհու և ֆրանսիական քաղաքական և ռազմական էլիտայի միջև. այս փաստը կարող էր վտանգ լինել շատ հայտնի մարդկանց հեղինակության համար. եկեք չմոռանանք, որ կանայք երբեք չեն փայլել իրենց գաղտնապահությամբ: Հարկավոր էր նրան շուտափույթ վերացնել:








ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄՆԵՐ
4077 reads | 01.05.2014
|
avatar

Մականուն:
Գաղտնաբառ:
Copyright © 2017 Diplomat.am tel.: +37491206460, +37499409028 e-mail: diplomat.am@hotmail.com