ՄԵԶ ԱՆԾԱՆՈԹ ՎԱՐԴԱՆԱՆՑ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ (ՄԱՍ ՈՒԹԵՐՈՐԴ)
ՀԱՄԼԵՏ ԴԱՎԹՅԱՆ
պատմաբան, հրապարակախոս, ԵՐԵՎԱՆ


ԱՄԲՈՂՋՈՒԹՅԱՄԲ՝ ԱՅՍՏԵՂ




Երբ Իրանում ու Հայաստանում, այնուամենայնիվ, նույն պարթևական ծագումով Արշակունիների հարստությունները հաստատվեցին, հայ Արշակունիների թագավորական գահը, անխոս, երկրորդն էր` ինչպես հնում: Շուրջ երկու դար անց Սասանյանները նույնպես հայ Արշակունիներին առաջարկեցին հնազանդվել և համաիրանական տերության մեջ երկրորդը մնալ, բայց մեր Տրդատ Մեծին ուրիշ առաջարկ էլ եղավ...

Երկրորդը թե առաջինը լինելու ահա այս հարցն է, որ, վերջնամասում վերածվելով դինաստիական պայքարի, իր ավարտն ունեցավ ոչ թե 428 թ. Հայոց թագավորության բարձումով, այլ 451 թ. Ավարայրի ճակատամարտով: Ուղիղ 900 տարի՝ ն.թ.ա. 550—ից մինչև ն.թ. 451 թվականը, երկու ժողովուրդների՝ երբեմն խաղաղ, հաճախ բուռն իրադարձություններով լի համատեղ կենսագրությունն իր մեջ ռազմական բախումների հազար պատճառ է ունեցել, բայց Վարդանանց պատերազմն աննախադեպ էր շատ ու շատ առումներով: Եթե նախկինում հիմնական շարժառիթը միմյանց ներքին կյանքին միջամտելու չափի խախտումն էր լինում, ասենք` պարսկական կողմը հայությանը ապրելաձև էր կամենում պարտադրել, իսկ հայկական կողմը՝ թե ինչպես պիտի կառավարվի Պարսից տերությունը, ապա այս հակամարտության տեսակն ու բնույթը ուրիշ էր: Համաիրանական գահակալական կռիվների համատեքստում լինելով, այնուամենայնիվ, Վարդանանց պատերազմը նախ և առաջ ներհայաստանյան պայքար էր, որը չէր կարող պարսիկներին անտարբեր թողնել. Պարսից արքունիքի համար հարմար առիթ էր, որպեսզի վարչական կամ ռազմական միջոցներով հայերին վերջնականապես հնազանդեցնի: Չենթարկեցված Հայաստանով Սասանյաններն ամուր պետություն չէին կարող կառուցել:

Այս բանն ասելու համար գնացինք մինչև սկիզբ, հետո մեծ–մեծ քայլերով եկանք-հասանք Հազկերտի հրովարտակ արձակելու նախօրյակ, նաև որպեսզի ընթերցողը տեղյակ լինի, որ ժամանակի ցանկացած աշխարհակալ չէր կարող հաշվի չնստել Հայաստան երկրի հետ, և որ որևէ մեկից հայոց դժգոհությունը ոչ թե խեղճի հուսահատության նման էր լինում, այլ հզոր մի պոռթկում էր առաջացնում, ինչը կարող էր աշխարհում շատ բան փոխել: Ահա հայերի` V դարում գրեթե լիովին պահպանված աշխարհափոխության այս կարողականությունն էր կամենում իր կողմը գրավել կամ կոտրել Պարսից թագավորը: Հայերի հետ հարաբերությունները կարգավորելուց հետո, Հազկերտը վստահ էր, որ վրացիները, աղվանները և էլի ուրիշներն ինքնաբերաբար հնազանդ կդառնան: Ուրեմն, առաջին հերթին՝ հայերը: Այդ ուժեղ և... չափազանց զգացմունքային հայերը:

Որ հայերի ուժն իրական էր, ոչ երգերից եկող՝ Հազկերտը լավ գիտեր, ինքն էր նրանց այրուձիով այլուրեք իր թշնամիներին պատժում: Եվ 449-ին, հրովարտակն արձակելուց հետո, այդ իրական ուժի տեղից շարժվելն էր պատճառը, որ 450-ին նա հետ կանգնեց իր մտադրությունից: Իսկ պատմությանը հայտնի քանի՞ դեպք կա, երբ Պարսից արքայից արքան հրաժարվել է իր նպատակից: 450-ին այդպես եղավ:

Ուրեմն մի կողմ դնենք հարյուրամյակներ շարունակ մեր իսկ կողմից սեփական խեղճության քարոզումը, այդ ոգով արվող դաստիարակությունը: Ահա տկարության ուսուցանման մի նմուշ, այն էլ հայ ժողովրդի պատմության համալսարանական դասագրքից. "Ապստամբության ղեկավարները (Վարդանանք. Հ.Դ.) գիտակցում էին, որ փոքրիկ հայ ժողովրդի համար դժվար է կռվել ռազմական այնպիսի խոշոր և կազմակերպված ուժի դեմ, ինչպիսին Սասանյան Պարսկաստանն էր”: Սա պատմագրությունից եկած և պատմագիտության մեջ արմատացած գնահատական-համոզմունք է, որը մեր ազգային հոգեբանության մեջ շատ ավերներ է գործել: Ինչո՞ւ այդպես փոքրանալ, եթե Վարդան Մամիկոնյանը Ավարայրի դաշտ 66.000 հայկական զորք էր հանել, իսկ պարսիկների 80-90 հազարանոց զորքի կեսը նույնպես հայեր էին: Այսինքն՝ եթե թվաբանությամբ ենք ուժերի հարաբերակցությունը ներկայացնում, ապա այն այսպիսին է. Տղմուտի ափին հայերը կրկնակի անգամ գերազանցում էին պարսիկներին: Ուրիշ բան է, որ նրանք միմյանց դեմ էին կռվում:

ԻՆՉՈՒ ՀԱԶԿԵՐՏԸ ՀՐՈՎԱՐՏԱԿ ԱՐՁԱԿԵՑ

Ասացինք, որ ճիշտ չէ դեպքերը ներկայացնել այնպես, իբր Պարսից արքունիքը կամենում էր բնաջնջել կամ ձուլել հայերին:
Գաղափարախոսական նման անհրաժեշտություններն արդեն հնացել են: Կար երրորդ պատճառը. կրոնափոխություն առաջարկելով, Հազկերտը կամենում էր, մի տեսակ, հավատարմության հաստատուն երաշխիք ստանալ:

Ուրեմն, քաղաքական նպատակը հնազանդեցնելն էր, ոչ թե ամեն գնով զրադաշտականություն տարածելը: Հազկերտը Սասանյան Պարսկաստանը կառավարում էր պետական մտածողությամբ, իսկ նրան ընդդիմացող հայերը ղեկավարվում էին կրոնական համոզմունքներով ու եկեղեցական շահերով: Եվ ստացվում էր, որ հայերը ոչ թե ասում էին՝ չենք կամենում հնազանդվել, այլ ասում էին՝ չենք ուզում ուրանալ մեր հավատը: Այս երկուսի տարբերությունը մեծ է: Չհնազանդվել, նշանակում է դուրս գալ իշխողի դեմ և անկախության համար պայքարել, իսկ չուրանալ հավատը՝ ընդամենը հավատարիմ մնալ եկեղեցուն թեկուզ իշխողին հնազանդվելու գնով:

449-ին տխրանուն հրովարտակը Հայաստանում հիրավի համընդհանուր ընդվզում առաջացրեց, որովհետև հայությունն իրեն երկիր ունեցող ժողովուրդ էր զգում, ոչ թե կրոնական համայնք, որի հետ կարող էին և հրովարտակով խոսել: Դա կլինի հետո, իսկ V դարում հայերի հետ դեռևս միմիայն պայմանագրով էին հարցեր կարգավորում: Այդպես էլ եղավ, երբ Հայոց ապստամբության ալիքը երկրից վեր՝ մինչև Կովկաս հասավ. Հազկերտը 450-ին, բանակցություններից հետո, նոր հրովարտակ ստորագրեց: Նա ընդունում էր, որ հայը կարող է դավանել իր նախընտրած կրոնը՝ քրիստոնեությունը: Այսինքն՝ նահանջում էր ավելի, քան կերազեր եկեղեցին, բայց, չգիտես ինչու և ինչի համար, հանկարծ Հայաստանով մեկ հայտարարվում է, թե չի կարելի հավատալ Հազկերտի անկեղծությանը: Իսկ թե ինչ ասել է չհավատալ երկրի տիրակալի անկեղծությանը, երբ նա չեղյալ է համարում իր նախորդ կարգադրությունը՝ մինչև հիմա դեռ ոչ ոք տրամաբանական բացատրություն չի տվել:
 

Նման տրամադրություն ստեղծողը Հայաստանյայց եկեղեցին էր: Երկրով մեկ առանձնակի համառությամբ նա սկսեց քարոզել, թե կեղծ է ապստամբներին ներում շնորհող և քրիստոնեական կրոնն ազատ դավանելու իրավունք տվող հրովարտակը: Ինչո՞ւ: Ի՞նչն էր պատճառը, ո՞ր պայմանը չէր բավարարում եկեղեցուն, որ 450-ի վերջին Արտաշատում կրկին ժողով է գումարում ու Հայաստանի կառավարություն կազմում՝ Հայոց տանուտերի գլխավորությամբ: Այս կառավարությունն էլ փոխադարձում է ու վերականգնում հոգևորականության բոլոր արտոնությունները, ինչպես նաև Հովսեփ Ա. Հողոցմեցուն նորից ճանաչում Մեծ դատավորի պաշտոնում: Արդյո՞ք Հազկերտի կողմից եկեղեցու արտոնությունների թերի վերականգնումը չէր այս ամենի պատճառը, ինչից էլ Հայոց ապստամբությունը վերափոխվեց Հայաստանյայց եկեղեցու խռովության:

Առաջին անգամ էր եկեղեցին նման փորձության առաջ կանգնում: Առաջին անգամ նա պիտի ինքնուրույն պաշտպաներ իրեն ու փորձեր վերահաստատել Հայոց թագավորների կողմից տրված գրեթե անսահմանափակ իրավունքները: Եվ առաջին անգամ Մայր աթոռը հասկացավ, որ իրեն կարող է պաշտպանել միմիայն ազգի անունից հանդես գալով: Դա իսկական գտածո էր, և այդ գաղափարական գյուտն ընդմիշտ հայոց եկեղեցու փրկությունը պիտի դառնար: Զուր չէր, որ նման բացահայտումից հետո նա անընդմեջ կրկնում ու քարոզում է այն միտքը, թե եկեղեցին մշտապես իրեն զոհաբերել է հայ ժողովրդի փրկությանը, իսկ հայ ժողովուրդն էլ չի կարող փրկվել առանց եկեղեցու: Գիրկընդխառնություն, որն աստիճանաբար աճեց ու ժողովրդի համար դարձավ եկեղեցու ոտքերին փարված վիճակ...

Ինչո՞ւ ենք ասում, թե առճակատումը Պարսից արքունիքի և Հայաստանյայց եկեղեցու միջև էր, ոչ թե Պարսկաստանի և Հայաստանի: Այս հակադրության արմատները տեսնելու համար, իհարկե, պիտի 301 թվականից սկսել, բայց հիմա նշենք միայն, որ հարաբերություններն առավել լարվեցին 428–ից հետո, երբ Տիզբոնը, հայ նախարարների թախանձագին խնդրանքով ու կաթողիկոսի անչափ խոսուն լուռ համաձայնությամբ թագազրկելով Հայոց աշխարհը, բավարարվեց միայն նույն իշխաններին անձնական մեծամեծ պատիվների արժանացնելով: Իսկ Հայաստանյայց եկեղեցուն առանձնահատուկ շնորհակալություն հայտնելու փոխարեն, Շապուհ արքան պաշտոնանկ արեց ու քաղաքական մեղադրանքով ձերբակալեց Սահակ Պարթև կաթողիկոսին, տեղը նշանակելով Աղբիանոսյան հայտնի տոհմից Սուրմակ երեցին, իսկ կարճ ժամանակ անց՝ ասորի հոգևորական Բրքիշոյին: Այդպես է ավանդվել մեզ: Ու թեև Սահակի անձը բարձրացնելու նպատակով եկեղեցին նրա աստիճանազրկումն այլ կերպ է ներկայացնում, իբր Լուսավորչի տան վերջին ներկայացուցիչը վերականգնվում է իր հոգևոր բարձր պաշտոնում և մինչ ի մահ աթոռակից մնում Շմուել Ասորի կաթողիկոսին, սակայն իրականում ընդամենը նրա պատվավոր աքսորը Տիզբոնից տեղափոխվում է Բագրևանդ: Եվ Սահակից հետո երկար ժամանակ հայ հոգևորականները միայն կաթողիկոսական տեղապահներ էին, որովհետև Հայաստանյայց եկեղեցին մերժելով՝ Տիզբոնը չէր կարող նրա գլխավորին հաստատել: Տեղապահ էր նաև Հովսեփ Ա. Հողոցմեցին:

Ասել ենք, որ հակամարտության հողը զրադաշտական և քրիստոնեական վարդապետությունների միջև դավանաբանական բախումները չէին: Նման հարց առաջացավ միայն մանիքեության և զրադաշտականության միջև, որն էլ լուծվեց Մանիի ուսմունքը հակապետական հայտարարելով, իսկ նրա հիմնադիրին ու համառ հետևորդներին ֆիզիկապես ոչնչացնելով: Այս պարագայում սակայն եկեղեցին մնում էր, վարդապետությունը մնում էր՝ փոխվում էր միայն հոգևոր վերնախավը: Լարվածության պատճառը Պարսից արքունիքը համարում էր Հայոց եկեղեցու բնույթն ու ունեցած կողմնորոշումը, ինչից էլ բխում էր նրա գործունեությունը: Դեռևս չէր կայացել Քաղկեդոնի տիեզերաժողովը և, քանի որ Հայաստանյայց եկեղեցին քրիստոնեական Ընդհանրական եկեղեցու մաս էր կազմում, ապա գաղափարական առումով ենթակա էր Սուրբ քաղաքին՝ Կոստանդնուպոլսին:

Հետևաբար, Շապուհի մեղադրանքները, թե Հայոց եկեղեցին բյուզանդամետ գործողություններ է կատարում իր երկրի ներսում՝ անհիմն չէին:
Հայաստանյայց եկեղեցին, որքան էլ անսպասելի է, իր հերթին չէր խուսափում բաց առճակատումից և, հենց դրանով էլ հաստատում էր հասցեագրված մեղադրանքները: Բյուզանդիայի համակողմանի աջակցությունն ունենալով, եկեղեցին Հայաստանում իրեն առավել քան հավակնոտ էր պահում: Ցավոք, այդ կեցվածքը ոչ միայն չարդարացվեց ու շատ կարճ տևեց (մինչև 502 թ.), այլև լուրջ վնասներ հասցրեց երկրին: Եկեղեցու մոլի և առավելաբար անհարկի հակապարսկականության դրսևորման ձևերն ու չափերը նույնիսկ ժամանակի այս հեռավորությունից են զարմանք հարուցում: Որոշ դեպքերում պարզապես անակնալի ես գալիս արտահայտությունների թնդությունից և դժվարանում ես ընկալել, որ ազգային ու կրոնական գործիչներ համարվող այրերը կարող էին այդքան ավելորդ ինքնավստահություն ցուցաբերել: Ակամայից կրկին գնում ես Շապուհ Բ.-ի ժամանակները, երբ Հռոմի դեմ սկսված պատերազմի տարիներին (338-340թթ.) նրա երկրում խիստ ակտիվացել էին քրիստոնյաները, և Տիզբոնի եպիսկոպոս Սիմոնը ոչ միայն ընդհանուր հակապարսկական քարոզչություն էր կազմակերպում, այլև անձամբ թագավորին այնպիսի կշտամբանքներ էր հասցնում, որ ոչ մի տիրակալ չէր կարող հանդուրժել: Անկասկած, այս առումով դժվար է առարկել պատմաբան Թ. Նեոլդեքեին, երբ նա ասում է, թե Շապուհը, հալածանքներ սկսելով, Դիոկղետիանոսի նման կամենում էր եկեղեցական կազմակերպությունը` տերության մեջ տերությունը վերացնել:

Սկիզբ առավ նաև հայերի գաղափարական հարձակողական պայքարը պարսից կրոնի դեմ: Հայրաբանական–ջատագովական երկեր ստեղծվեցին, որոնցից անգերազանցելի մնաց Եզնիկ Կողբացու "Եղծ աղանդոց” գործը՝ գրված հայերեն լեզվի բովանդակ գեղեցկությամբ: Հայոց եկեղեցու V դարի գաղափարախոսներից նշանավորի փիլիսոփայական այս աշխատությունը ոչ միայն դավանաբանական մարտահրավեր էր զրադաշտականությանը, այլև քաղաքական նշանակություն ուներ` զարգացնում էր Պարսկաստանի դեմ պայքարի անհրաժեշտության գաղափարը: Այդ ուղղությամբ նաև գործնական քայլեր էին արվում՝ պարբերաբար ժողովներ գումարվում, դիրքորոշումներ էին ճշտվում ընդհանուր անցուդարձի նկատմամբ:
Ամենահիշարժան ժողովներից է 435 թ. Աշտիշատի Գ. ժողովը, որն ընդունեց Եփեսոսի Գ. տիեզերական ժողովի որոշումները և դատապարտեց նեստորականությունը: Շատ ավելի ուշադրության է արժանի Շահապիվանի ժողովը (444 կամ 447 թ.): Այն գումարվել է "ի վերահաստատումն Հայ եկեղեցու ներքին կարգերի և բարոյական նորմերի, ինչպես նաև ի դատաստան աշխուժացած աղանդավորների, հատկապես մծղնեության, և հանցավորների՝ առանց դասի և աստիճանի խտրության”: Նրա որոշումները դուրս էին կանոնական շրջանակներից և դատաստանագրքի նշանակություն էին ստացել: Շահապիվանը յուրովի նախապատրաստեց Արտաշատի 449 թ. ժողովը. նրա մասնակից նախարարների համար նահանջի ճանապարհները փակ էին:

Այս բոլորը բացահայտ հակապարսկական երես ուներ: Պայքարելով նեստորականության, մանիքեության կամ մծղնեության դեմ, Հայոց եկեղեցին միայն իր հիմքերի ամրության մասին չէր մտածում: Նա մերժում էր այդ վարդապետությունները, որովհետև դրանք ծագել էին կամ ընդունված էին Պարսկաստանում: Ինչպես նաև նման պահանջ կար Կ. Պոլսից: 435 թվին Կոստանդնուպոլսի պատրիարք Պրոկղը հատուկ նամակով հստակ ցուցումներ է տալիս Հայոց եկեղեցուն՝ նեստորականության դեմ պայքարելու անհրաժեշտության մասին: Մինչ այդ Մելիտենեի եպիսկոպոս Ակակիոսն էր նույնաբովանդակ նամակ և երեք հոգևորականից բաղկացած յուրատեսակ տեսչական մի խումբ ուղարկել՝ հայերի հականեստորական տրամադրությունները պարզելու, հարկ եղած դեպքում՝ նրանց օժանդակելու նպատակով: Հիմա արդեն հասկանալի է դառնում Շահապիվանի կանոնների դաժանության պատճառը, թե ինչու սահմանվեցին այնպիսի մարմնական ծանր պատիժներ, որոնք ոչ միայն չեն հանդիպում պետական օրենսդրություններում անգամ, այլև չեն համապատասխանում քրիստոնեական մարդասիրության պահանջներին: Գթությունն ու կարեկցանքը նրանց համար չէին:

Ինչ վերաբերում է Պարսկաստանում քրիստոնյաների դեմ այդ շրջանի հալածանքներին, ապա նշենք, որ եղել է այսպես. 446 թվին ռազմական մի արշավանքի ժամանակ քրիստոնյաների կողմից անհավատարմություն է դրսևորվում, բացի այդ՝ դավադրություն է բացվում, որի մեջ լինում են Բյուզանդիային սահմանակից սիրիական քաղաքների նշանավոր աշխարհիկ և հոգևորական քրիստոնյաներ: Այդ զինվորականների և եպիսկոպոսների մի մասը, իրենց մեղքը չընդունելով, գերադասում է նահատակվել: Քրիստոնեական եկեղեցին կատարվածը ներկայացնում է որպես հետապնդումներ: Եվ դա այն դեպքում, երբ ասորիները, որ 424 թ. Մարկաբդայի ժողովում հայտարարել էին Պարսից ասորական եկեղեցու անկախությունը բյուզանդականից, և նեստորականները, որ 431–ից հետո ապաստանել էին Պարսկաստանում, ի հակակշիռ Բյուզանդիայի՝ հովանավորվում էին Տիզբոնի կողմից: Այսինքն, պատմական իրողության խեղաթյուրում է, երբ ասվում է, թե Տիզբոնը կրոնական կույր անհանդուրժողություն էր հանդես բերում:

Ուրեմն, լարվածությունը գնալով մեծանում էր միայն հայերի հետ: Հազկերտը փորձեց կանխել հետագա զարգացումները: Բայց նրա համար հպատակությունն այլևս քիչ էր, և նա հրովարտակ ուղարկեց Հայոց ավագանուն: Ի դեպ, միայն Հայոց մեծաց և ամենևին ոչ
նաև հոգևորականությանը. ինչը նշանակում է, որ այդ քայլով Հազկերտն աշխարհիկ հարց էր կամենում լուծել: Հայ մատենագիրներն ասում են, թե Պարսից թագավորի ենթարկման կոչն ուղղված էր Սասանյանների տերության բոլոր քրիստոնյաներին, մեկ ուրիշ անգամ էլ մանրամասնում են, թե հայերին, վրացիներին, աղվաններին և կովկասյան ժողովուրդներին էր վերաբերում բոլոր պահանջները: Բայց ահա ասորիների մասին խոսք չկա: Որևէ վկայություն չունենք, որ "բոլոր քրիստոնյաներին” ասելով, Պարսից արքունիքը նաև ասորիներին է նկատի ունեցել (նույնն էր և նեստորականների պարագայում): Հետևաբար, քրիստոնյաների և հայերի նույնացումը հետագայի միտումնավոր շփոթ է, որպեսզի վիճակին ահագնություն հաղորդվի: Իսկ իսկությունն այն է, որ տվյալ ժամանակաշրջանում Հայաստանյայց եկեղեցի ասելով, նկատի չէին առնում միայն հայերին, քանի որ քրիստոնյա վրացիները, աղվանները, աբխազները և կովկասցիները նույնպես Հայոց կաթողիկոսի գերագահության ներքո էին: Այսինքն՝ Հազկերտը խնդիր ուներ ոչ թե բոլորի, այլ միայն Հայաստանյայց եկեղեցու հետ: Նա հետևյալ համոզմունքով է ավարտում Հայոց Մեծաց ուղարկած հրովարտակը. "Եվ երբ դուք մեզ պես ճշմարիտ հավատին լինեք, Վիրքն ու Աղվանքը չեն համարձակվի մեր ու ձեր կամքից հեռանալ”: Փաստորեն այս ձևով նա ձգտում էր խաղաղ պահել իր երկրի հյուսիսային կողմերը և, ամենակարևորը, կանխել Բյուզանդիայի ազդեցության տարածումը հատկապես Հայաստանում:

ՇԱՐՈՒՆԱԿԵԼԻ...
ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄՆԵՐ
1585 reads | 21.07.2014
|
avatar

Մականուն:
Գաղտնաբառ:
Copyright © 2017 Diplomat.am tel.: +37491206460, +37499409028 e-mail: diplomat.am@hotmail.com