ՀԱՅԵՐԸ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԵՎ ՀՅՈՒՊԱՏՈՍԱԿԱՆ ԱՆՁՆԱԿԱԶՄՈՒՄ (ՄԱՍ ԻՆՆԵՐՈՐԴ)
ՀԱՍՄԻԿ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ
ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, պատմական գիտությունների դոկտոր





Դիվանագիտական անձնակազմում որոշակի թիվ են կազմել կաթոլիկական դավանքի հետևորդ հայերը: Մեր կարծիքով սա արդյունք է զուտ այն հանգամանքի, որ կաթոլիկ հայերի մեջ հարուստ ընտանիքներն ավելի շատ էին և բնականաբար ավելի մեծ տոկոս են կազմել եվրոպական երկրներում կրթություն ստացածները: 

Վերջինը դիվանագիտական ծառայության համար կարևոր նկատառումներից է եղել: Եղել են նաև այնպիսիք, որոնք Պոլսի կաթոլիկ հայ պատրիարքարանի կողմից են առաջարկվել: Այսպես օրինակ, Ազարյան Արիստակես ու Անտոն եղբայրները Պապի կողմից պարգևատրվում են Saint Gregoire շքանշանով (1880): Նրանք Պոլսո կաթոլիկ պատրիարք Ստեփաննոս Պետրոս Ազարյանի եղբայրներն են, հայ հարուստ ընտանիքի զավակներ, ինչպես նաև՝ մշակույթի մարդիկ: Երկու եղբայրները 1848թ. Վիեննայի Մխիթարյանների մոտ հրատարակել են քառալեզու մեծ բառարան՝ հունարեն, իտալերեն, հայերեն, թուրքերեն լեզուներով:

Հայազգի գլխավոր հյուպատոսներ ու հյուպատոսներ են ծառայել Մեսսինայում, Տուլոնում և Նիցցայում, Բրյուսելում, Բաթումում, Օդեսայում, Թիֆլիսում և Նովորոսիյսկում, Կոստանցիայում, Յաշ, Կալաց, Տուր դը Սեվերին ռումինական քաղաքներում, Քարադաղում, Սերբիայում, Բելգրադում, Բուդապեշտում, Սիմլին (Հունգարիա), Եոհանեսբուրգում, Նեապոլում, Բարիյում, Զանթայում (Իտալիա), Կատանիայում, Լահեյում (Հաագա), Անտիվարում, Դուլչինոյում, Այա-Մավրայում, Կորֆու կղզում, Լառոս կղզում, Քերմանշահում և այլուր: Ահա մի քանի անուններ, որոնց մասին մեր տեղեկությունները սահմանափակ են:

Ազարյան Մանուկ (1850-1922) - Անվանի պոլսահայ քաղաքական գործիչ, դիվանագետ: 1864թ. կառավարության կողմից ուղարկվել է Փարիզ, սովորելու Sainte Barbe զինվորական հաստատությունում: Վերադառնալով, նշանակվում է արտգործնախարարի քարտուղար, իսկ 1873թ. թարգմանչի պաշտոն է ստանում: 1876թ. թուրք-ռուսական պատերազմի ժամանակ բալկանյան բանակներում որպես դիվանագիտական սուրհանդակ է ծառայում:

1878թ. թուրքական ռազմագերիներին Ստամբուլ բերելու համար ուղարկվում է Բուխարեստ: 1879թ. նշանակվում է Պետերբուրգի օսմանյան դեսպանատան գլխավոր քարտուղար և ծառայում 3 ու կես տարի:

Մանուկ Ազարյանը ռուսական ցարի կողմից ստանում է երկրորդ աստիճանի St. Anna, St. Svyatoslav շքանշանները (1883): Մակսուդ էֆենդիի, Կորֆուի գլխավոր հյուպատոսի մահվանից հետո, 1886-89թթ. նրան փոխարինել է Մանուկ Ազարյանը:

Ավստրիայի կողմից Franջois Joseph-Commandeur շքանշան է ստանում (1889): 1890-1908թթ.՝ Կալասի գլխավոր հյուպատոսի պաշտոնում է աշխատել, հունական կառավարությունից ստացել է 3-րդ աստիճանի St. Sauveur (1892). 1908թ. Լիվադիա (Ղրիմ) գնացած պատվիրակության ղեկավար է նշանակվել: 1908թ. Բելգրադում դեսպան է նշանակվել: Կարճ ժամանակ անց ընտրվել է Պետական խորհրդի անդամ: 1909թ. Արտգործնախարարության խորհրդական է նշանակվել: Նրան շնորհվել է առաջին և երկրորդ աստիճանի Nişan-ı OsmanՏ, Nişan-ı MecidՏ:

Ազարյան Հովսեփ - Բարսելոնայում, Մալթայում գլխավոր հյուպատոս: Ստացել է UlՉy-ı Evvel բարձրագույն աստիճան և 3-րդ աստիճանի Nişan-ı MecidՏ (1905): Որպես հյուպատոս աշխատել է Նիցցայում, Կալաչում:

Ավյան - Բուխարեստում գլխավոր հյուպաստոս է աշխատել:

Գավաֆյան Միհրան - 1878թ. նշանակվել է Վիեննայի դեսպանատան 1-ին քարտուղար: Ստացել է 3-րդ աստիճանի Nişan-ı MecidՏ (1884): Հռոմում դեսպանորդ եղած շրջանում Իտալիայի կառավարությունից ստացել է պատվանշան, Սերբիայի թագավորի կողմից նրան շնորհվել է 2-րդ աստիճանի Nakova (1888): 1899թ. աշխատել է որպես Օտար մամուլի բաժնի պետի տեղակալ, ստացել է UlՉy-ı Evvel բարձրագույն աստիճանը: 1900-1906թթ. Տուլոնում և Նիցցայում Օսմանյան կայսրության գլխավոր հյուպատոս է եղել: 1900թ. նրան շնորհվել է 2-րդ աստիճանի Nişan-ı OsmanՏ: 1907թ. շարունակել է դիվանագիտական ծառայությունը Բրյուսելում, դեսպանատան խորհրդականի պաշտոնում (1907):
Երամ Միհրան - Նեապոլում հյուպատոս:

Երեմյան Մկրտիչ - Զանթայի (Իտալիա) Գլխավոր հյուպատոս:

Թեզեքելյան Շեքիբ Հովհաննես – 1895թ. Հռոմի դեսպանատնից տեղափոխվել է Բեռլին՝ նույն պաշտոնով, որպես դեսպանության առաջին քարտուղար: 1896թ. Բեռլինի դեսպանատնից տեղափոխվում է Լահե, որպես դեսպանության գլխավոր քարտուղար, ապա նշանակվում է Պատռաս-ի Գլխավոր հյուպատոս: Ստացել է 2-րդ աստիճանի Nişan-ı MecidՏ:

Թագվոր էֆենդի - 1888թ. Վենետիկում գլխավոր հյուպատոս:

Խտրյան Գրիգոր - Արտգործնախարարության խորհրդական, հաշվակալական գրասենյակի տնօրեն: Իտալական կառավարության կողմից արժանացել է 2-րդ աստիճանի St. Lazar et Moris-ի (1891): Կատանիայում և Հունգարիայի Սեմլին քաղաքում՝ հյուպատոս (1900):

Խտրյան Արթին - Արտգործնախարարության հաշվակալական գրասենյակի տնօրեն Գրիգոր Խտրյանի եղբայրը: Ռումինիայի Տուր դը Սեվերին քաղաքում՝ հյուպատոս (1885): 

Կոստանդ Լևոն -Իտալական Կատանիայում (1899), Ռումինիայի Յաշ քաղաքում հյուպատոս (1901):

Մաժակյան Հովհաննես - Հյուպատոս է եղել Հունաստանում (ք.Այա Մավրա), Սերբիայում (1899) և Եոհաննեսբուրգում (1910): Սերբիայի Ալեքսանդր թագավորից ստացել է 3-րդ աստիճանի Takovo(1900):

Մաքսուդ Միքայել - Հյուպատոս Շիրայում: Մահացել է 1886թ., Պոլիս է բերվել «Ալֆիոս» նավով ու թաղվել Օրթագյուղի գերեզմանատանը:

Միսակյան Հովսեփ - Լահեյի Գլխավոր հյուպատոս , արժանացել է Առաջին աստիճանի Nişan-ı OsmanՏ(1894), Nişan-ı MecidՏ (1900) շքանշանների:

Նաֆիլյան Հովհաննես - Հյուպատոս Թիֆլիսում:

Նորատունկյան Հրանտ - Հյուպատոս Կալաչում (Ռումինիա, 1907):

Պալյան Սարգիս – Հյուպատոս Քերմանշահում (1886), Անթիվարում և Դուլչինոյում (1899), Բրյուսելում (1907), Մոնտենեգրոյում և ապա՝ Բարիում (Իտալիա):

Պաղտատլյան Արամ-Մինաս (զինվորական բժիշկ) - 1880 թվականից եղել է Նեապոլի Գլխավոր հյուպատոսարանի գլխավոր քարտուղարը: Հյուպատոս՝ Լիոնում (1885):

Մոնտենեգրոյի (Քարադաղի) իշխանից տացել է 3-րդ աստիճանի Danilo շքանշան (1902): Պետերբուրգում եղել է խորհրդական և առաջին քարտուղար: Թուրքական կառավարությունից ստացել է RՖtbe i SՉniye և MՖtemayiz (1885): Բեռլինում պատվավոր կցորդ աշխատած ժամանակ ստացել է Aigle Rouge (կարմիր արծիվ,1886):

Փափազյան Խոսրով - Հյուպատոս Կոստանցիայում (Ռումինիա, 1908):

Գամպուրյան Գրիգոր - Սյուննեի հյուպատոսարանի քարտուղար (1892), արժանացել է 4-րդ աստիճանի Nişan-ı Mecid Տ և Nişan-ı OsmanՏ (1884):

Էլմասյան էֆենդի - Նովորոսիյսկի հյուպատոսարանի թարգմանիչ քարտուղար: Արժանացել է 4-րդ աստիճանի Nişan-ı MecidՏ-ի (1900):

Հյունքարբեյենտիյան Տիրան - Օդեսայում փոխ.հյուպատոս, ապա Փարիզի դեսպանատան 2-րդ քարտուղար, հյուպատոսարանի քարտուղար: Ստացել է St. Lazar et Moris (1886):

Մաղաքյան Հովհաննես - Սերբիայում հյուպատոսի օգնական:

Պոյաճյան Հովհաննես Ֆերիտ - Փոխհյուպատոս Բաթումում (1894):

Սարաֆյան Արթին - Բուխարեստի դեսպանատան գլխավոր քարտուղար: Արժանացել է UlՉy-ı Evvel բարձրագույն աստիճանի (1883):
Փափազյան Խաչիկ - Սեղանավորների ավագ Գևորգ Փափազյանի (Բահչիվանօղլու) որդին է: Արտգործնախարարության առաջին քարտուղար, աշխատել է Կոստանցիայի Գլխավոր հյուպատոսությունում: Ստացել է 2-րդ աստիճանի Nişan-ı MecidՏ (1899).

Փափազյան Սիմոն - Բուդապեշտում հյուպատոսության քարտուղար: Ավստրիական կառավարության կողմից ստացել է 3-րդ աստիճանի Couronne de Fer (1884): Բուլղարիայում սահմանային հանձնաժողովի քարտուղար աշխատելիս Սիմոն Փափազյանը ստացել է 4-րդ աստիճանի Nişan-ı MecidՏ (1879):

Մանասներ - Պալատական նկարիչների այս հռչակավոր գերդաստանի անդամները մեծ ծառայություններ են մատուցել կայսրությանը նաև իբրև դիվանագետներ, հյուպատոսարանների պաշտոնյաներ: Դիվանագիտական առաքելություն են կատարել հիմնականում Փարիզում, Վիեննայում, հանդիսանալով պալատական նկարիչներ, որոնց գործերը տարբեր առիթներով նվիրվել են եվրոպական միապետներին: Պոլսում Մանասները պետական պաշտոնյաներ են եղել: Ալեքսին (-1888) եղել է Պոլսի կենտրոնական, 6-րդ թաղամասի Արխիվի տնօերենն ու թարգմանիչը: Անտուանը (1827-1899) ղեկավարել է Պոլսի 6-րդ թաղամասը:

Մանաս Պիեռ - Բրյուսելում Թուրքական ներկայացուցչության քարտուղար: Բելգիական կառավարությունից ստացել է Chevalier de L’Ordre Leopolde (Լեոպոլդի պատվո ասպետ, 1860): Նրա որդին Պոլսում շատ հայտնի օրենսգետ ու փաստաբան է եղել:

Մանաս Պոլ (Պողոս-1888) - աշխատել է հիմնականում Փարիզի դեսպանատանը որպես ատաշե (կցորդ, 1855-59թթ.):

Սեպուհ Լազ Մինաս (Խոսրով բեյ, 1825-1887)-Կրթությունը ստացել է Վենետիկի Ռաֆաելյան վարժարանում և վերադարձին անցել աշխատանքի հոր՝ Հովսեփ էֆենդիի մոտ, Փողերանոցում: 1863թ. Փարիզի թուրքական դեսպանատանը քարտուղար է աշխատել: Եղել է Բելգիայում Թուրքիայի դեսպանատան գլխավոր քարտուղարը: Նա ծառայել է նաև Բեռլինում, որպես Թուրքիայի դեսպանատան խորհրդական: 5 տարի անց Բ Դռան, արտգործնախարարության կողմից կանչվել է Պոլիս: Նա Պոլսում ղեկավարել է Արտգործնախարարության կողմից կազմված մի հանձնաժողով, որը Իրանի ու Քրդստանի միջև սահմանային պարտականությունները պիտի քններ:

Վիեննայում հրավիրվել է իր բարեկամ դեսպան Մանսուր Բեյի պալատ: Վերջինս շատ էր գնահատում Սեպուհ Լազ-Մինասին, իմանալով որ նա միաժամանակ մեծ նկարիչ է: Նրան շնորհվել են սուլթանական և օտար տերությունների մի շարք պատվանշաններ, տրվել են որոշակի արտոնություններ:

Զենոբ Մանասը (1839-1861) - Պետական այր և արքունի նկարիչ: Նա՝ Ռուբեն, Սեպուհ, Ալեկո (Ալեքսանդր) և Գասպար Մանասների հայրն է: Վիեննայում թուրքական դեսպանատան առաջին քարտուղար և թարգմանիչ է եղել (1859):

Մանաս Ռուբեն (1810-1875-ից հետո) - Արքունի նկարիչ և դիվանագետ: Զենոբի ավագ որդին է: Կառավարության Թարգմանական վարչության անդամ (1850): Աբդուլմեջիդ սուլթանի հրամանով ուղարկվել է Փարիզ կատարելագործելու նկարչական արվեստը: Եղել Ֆրանսիայում թուրքական դեսպան Սուլեյման փաշայի թարգմանիչը: Միլանում գլխավոր հյուպատոս է եղել (1869) և հյուպատոս՝ Կալաչում (Ռումինիա):

Մասնակցել է 1875թ. Քաղաքապետարանի երկրորդ նկարչական ցուցահանդեսին, ուր նրա գործերը կրել են «Մանասե Ռուբենս» ստորագրությունը:

Սեպուհ Մանաս (1816-1889) -Արքունի նկարիչ և դիվանագետ: Զենոբի երկրորդ որդին է: Աբդուլմեջիդ և Աբդուլազիզ սուլթանների նկարիչն է եղել: Սուլթանների նկարների ու մանրանկարների ( ադամանդակուռ զարդատուփերի ու ծխախոտատուփերի, զարդերի վրա) հեղինակն էր, աշխատել է Տորինոյում, իտալական կառավարությունից «Ասպետի» աստիճան ստացել (կավալիեր, 1856): Նա 1852 թվականից Փարիզի դեսպանատանը գլխավոր թարգման է եղել, 30 տարի ծառայել այնտեղ: Ստացել է 5-րդ աստիճանի Nişan-ı MecidՏ (1858), դրամական մեծ պարգևներ: Օսմանյան սուլթանների նրա նկարները որպես նվերներ ուղարկվում էին եվրոպական արքունիքներ:

Մանաս Գասպար (-1885) - Զենոբի որդին է: Նկարիչ, 31 տարի Վիեննայի թուրքական դեսպանատան առաջին քարտուղարն ու թարգմանիչն է եղել, ապա նույն պաշտոնով ուղարկվել է Փարիզ:

Մանաս Ալեքսանդր (Ալեկո) - Զենոբի նկարիչ որդին է: Վիեննայում եղել է դեսպանատան կցորդ (1838): Վիեննայի Գեղարվեստի ակադեմիան է ավարտել: 

Մանաս Արսեն - Հյուպատոս է եղել Անգլիայի Նյու Կասթլ քաղաքում (1911), ապա՝ Պատրասում (Հունաստան):

ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ
2321 reads | 29.10.2013
|
avatar

Մականուն:
Գաղտնաբառ:
Copyright © 2017 Diplomat.am tel.: +37491206460, +37499409028 e-mail: diplomat.am@hotmail.com