ՍՓՅՈՒՌՔԻ ՆԱԽԱՐԱՐՆ ԱՌԱՋԱՐԿՈՒՄ Է ՍՓՅՈՒՌՔԻ ՀԱՄԱՐ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆ ՁևԱՎՈՐԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ ԱՐԱ ՊԱՊՅԱՆԻՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼՈԲԲԻՆ ԻՍՐԱՅԵԼՈՒՄ ՍԽԱԼ ՈՒՂՂՈՒԹՅԱՄԲ Է ԱՇԽԱՏՈՒՄ. ՊԵՏՔ Է ԶԱՐԳԱՑՆԵԼ ՀԱՅ-ԻՍՐԱՅԵԼԱԿԱՆ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ. ԱՎԻԳԴՈՐ ԷՍԿԻՆ «ԼԻԲԱՆԱՆԱՀԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ ՎՏԱՆԳՎԱԾ Է, ՆԵՐԳԱՂԹ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԵՔ». ԿՈՉ ՍՓՅՈՒՌՔԻ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆԸ «Տարածքների հանձնման հարցը պետք է բացարձակապես դուրս գա մեջտեղից». Արման Նավասարդյան ԻԻՀ և ՀԱՅԵՐԻ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՆԻԿՈԼ ՓԱՇԻՆՅԱՆԻ ՎԱՐՉԱՊԵՏ ԸՆՏՐՎԵԼՈՒ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅԱՄԲ ԳԵՏԱՆՑԻ ԺԱՄԱՆԱԿ ՓՈԽՈՒՄ ԵՆ ԱՎԱՆԱԿՆԵՐԻՆ. հարցազրույց դեսպանի հետ հայաստանյան իրադարձությունների մասին ՄՀԵՐ ՍԱՀԱԿՅԱՆԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑՐԵՑ ԻՐ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄՈՍԿՎԱՅԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ԱՍԻԱՅԻ և ԱՖՐԻԿԱՅԻ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏՈՒՄ ՄԻԶԵԼ ՔԱՄՈՒ ԴԵՄ. ԴԻՎԱՆԱԳԵՏԸ ՆԵՐՀԱՅԱՍՏԱՆՅԱՆ ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

ՀԱՅԵՐԸ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԵՎ ՀՅՈՒՊԱՏՈՍԱԿԱՆ ԱՆՁՆԱԿԱԶՄՈՒՄ (ՄԱՍ ՏԱՍՆԵՐՈՐԴ)
ՀԱՍՄԻԿ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ
ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, պատմական գիտությունների դոկտոր





Գրիգոր Մարկոսյան (1821-1888). Օրենսգետ , 9 լեզուների (անգլերեն, ֆրանսերեն, պարսկերեն, ռուսերեն...) գիտակ, եղել է Մուստաֆա Ռեշիդ փաշայի երեխաների դաստիարակը, Սահակ Ապրոյի հետ պաշտոնավարել Սպարապետի Դռանը և ավելի քան 19 տարի Սահակ Ապրոյի հետ աշխատել Արտգործնախարարության թարգմանական դիվանում:

Ղրիմի պատերազմի սկզբին, երբ իշխան Մենշիկովը եկել է Պոլիս, արտգործնախարար Ռըֆաթ փաշայի օրոք, Գ.Մարկոսյանը որպես թարգմանիչ մասնակցել է բանակցություններին, այդ հանգամանքով ներկա եղել Արևելյան մեծ պատերազմի բանակցություններին:

1859թ. նա հրատարակեց ֆրանսերենի քերականություն թուրքերենով: Ազգային երեսփոխան, Ազգային ընդհանուր ժողովի կանոնադրության հեղինակակից, ընտրական կանոնների մշակող: Որոշ ժամանակ Լոնդոնից Հնդկաստան մեկնող շոգենավերի գործակալ-ներկայացուցիչ է եղել, Հնդկաստանի հետ վաճառականական գործեր արել:

Արիստարխիս Ստավրոս (1770-1822) Արքունի թարգման: Հայրը՝ Նիկողայոսը եղել է Մեծ Հայքի Չմշկածագ գյուղից, որ սերել է Հովհաննես Չմշկիկ բյուզանդական հայազգի կայսեր գերդաստանից:

Ուսանել է լեզուներ, վարել բարձր պետական պաշտոններ Վալախիայում, Մոլդավիայում: 1821թ. նշանակվել է Բարձր Դռան գլխավոր թարգման:
1822-ին աքսորվել է Կլավդիուպոլիս և այնտեղ սպանվել Թուրքիայի արտգործնախարարի հրամանով: Որդին՝ Նիկոլաուս Արիստարխիսը ևս բարձր պաշտոններ է զբաղեցրել Օսմանյան կայսրությունում:

Թոռը՝ Արիստարխիսը եղել է հայտնի պետական գործիչ և գրող, Պոլսի հույն գրողների միության նախագահ:

Օսմանյան արտաքին հարաբերությունների, դիվանագիտական ասպարեզում հայերի մասնակցությունը չպետք է տարանջատել Եգիպտոսում հայ պաշտոնյաների մասին նյութից, քանզի Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ գտնվելու ժամանակ հայերը Պոլսից նշանակվել են եգիպտական փոխարքաների ու Խտիվների մոտ զանազան պաշտոններ վարելու համար:

Ժամանակի ընթացքում եգիպտական կողմի բարյացկամությունն ու կյանքի ապահովությունը դեպի Եգիպտոս մղեց շատ մտավորականների, տեխնիկական կրթություն ստացած շատ մասնագետների, հարուստ ու գործարար խավի ներկայացուցիչների:

Աշխատելու, ծառայելու համար այս երկիր եկած հայերի մի մեծ խումբ ուղղակի տեղափոխվեց Եգիպտոս, որի հետևանքով կազմավորվեց եգիպտահայ պատվական գաղութը: Այն իր մեծագույն ներդրումն ունեցավ այս երկրի ինքնուրույնությունը վերագտնելու, զարգանալու գործում:

Գալով Եգիպտոսի իշխանություններին, ապա նրանք մեծագույն արժանապատվությամբ փորձեցին փոխադարձել հայերի նվիրվածությունն ու գործը: Եգիպտահայ գաղութը դարձավ ամենաբարգավաճներից ու մշակութային, արհեստների առումով՝ լավագույններից:

Մուհամմեդ Ալի խտիվի ժամանակ հայերը նախարարներ եղան ու մեծ պաշտոններ ունեցան: Պողոս բեյ Յուսուֆյանը՝ տաղանդավոր դիվանագետ, արտգործնախարար ու առևտրական նախարար 1824-1844թթ.:

Նրանից հետո այս երկու պաշտոնները կրկին հայերն են վարել՝ Արթին բեյ Չրաքյանը, ապա Առաքել բեյ Նուպարը (Նուպար փաշայի մեծ եղբայրը), որը եղել է Առևտրի նախարար:

1888թ. Տիգրան փաշա Դ՜Ապրոն՝ (1846-1904) եղել է Եգիպտոսի արտգործնախարար:

Յակուբ Արթին փաշան՝ Եգիպտոսի Լուսավորության նախարար: Թվում է, թե եկավ մի շրջան, երբ հայերն իրենց ձեռքում էին կենտրոնացրել Արտաքին գործոց նախարարությունը: 

Այս հանգամանքը ամրապնդելու համար չպետք է զանց առնել Եգիպտոսում գործունեություն ունեցած հայ դիվանագետների կազմը: Մասնավորապես 19-րդ դարում այդ երկրի արտաքին քաղաքականության վարողները հայերն են եղել:

Արտաքին գործոց նախարար են եղել Պողոս Յուսուֆյանը, Արթին Չրաքյանը(1800-1859), Ստեփան Միրճյանը, Տիգրան փաշա դ՜Ապրոն (1846-1902), Նուպար փաշան(1825-1899) և ուրիշներ:

Նրանց եգիպտամետ, երկիրը անկախության ճանապարհին դնող ու հզորացնող քաղաքականությունը մինչ օրս լավագույնս ուսումնասիրվում է և բարձր գնահատվում արաբ պատմագրության կողմից:

Եգիպտոսի փոխարքաների մոտ տարբեր ասպարեզներում ծառայող հայերը որպես կանոն մեծ վստահություն են վայելել ու լավագույնս գնահատվել այս երկրում: 

1808-1908թթ հարյուրամյակում 64 տարի հայ նախարարներ են վարել Եգիպտոսի Արտգործնախարարությունը:

1826թ. Մուհամեդ Ալի փաշայի կողմից Փարիզ ուղարկված պատվիրակության մեջ եղել են մի քանի հայեր, այդ թվում երկրագործ Հովսեփ(Յուսուֆ) Պալյան էֆենդին, որի անունով մանդարին է կոչվել՝«Յուսուֆ էֆենտի»: 

Եգիպտոսի հայտնի դեմքերից են եղել Եգիպտոսի արտգործնախարար, վարչապետ Նուպար փաշան, Արիստակես Ալթուն Տյուրրին (1804-1868), Հակոբ Եղիազարյանը՝ սեղանավոր և հիմնադիր Կահիրեի դպրոցի, հիվանդանոցի (1828) և շատ ու շատ ուրիշ պետական, ֆինանսական, արդյունաբերության ու գյուղատնտեսության, մշակութային ու գիտության ասպարեզներին պատկանող պատվական անուններ:

Մուհամեդ Ալի փոխարքան ունեցել է մի քանի հայազգի հայտնի խորհրդականներ, որոնք զբաղեցրել են նախարարական աթոռներ առևտրի ու արտաքին գործերի, պատերազմական, կրթության, գյուղատնտեսության նախարարություններում:

Ստեփան Դեմիրճյանը (Ռեսմի, 1804-1860) նախ տնօրեն է նշանակվել Փարիզում բացված դպրոցի, որը Հանրային կրթության Գերագույն Խորհրդի որոշմամբ էր եղել: Ստեփան Դեմիրճյանը 1850-53թթ. և 1855-57թթ. եղել է Եգիպտոսի Արտգործնախարար:

Փարիզյան դպրոցի շրջանավարտներից Արթին բեյ էլ-Արմանին (Չրաքյան, 1800-1859) ծառայել է Զինվորական նախարարությունում, ապա Երկրաչափական վարժարանի տնօրեն դարձել, հետո՝ Մուհամեդ Ալիի ու նրա որդու՝ Իբրահիմ փաշայի անձնական քարտուղարն ու թարգմանիչն է եղել: Պողոս Յուսուֆյանի մահվանից հետո ստանձնել է Արտաքին գործերի ու Առևտրի նախարարությունը:

Արթինի եղբայրը, նույն դպրոցի շրջանավարտ Խոսրով բեյ էլ-Արմանին (Չրաքյան, 1808-1873) նույնպես փոխարքայի քարտուղար ու թարգման է ծառայել, նշանակվել է Զինվորական վարժարանի հրետանու բաժնի վարիչ, ծառայել բանակում գնդապետի աստիճանով:

1894թ. Եգիպտոսի 3 անգամ արդեն վարչապետ եղած Նուպար Նուպարյանը միաժամանակ փոխարքայի բացակայության ժամանակ եղել է նրա պաշտոնակատարը: 1895թ. Անգլիայի թագուհու կողմից լորդ Սոլսբերիի ձեռամբ Եգիպտոսի վարչապետ Նուպար փաշա Նուպարյանին Ավագ հրամանատարի աստղ է շնորհվել:
ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ
2988 reads | 12.11.2013
|
avatar

Մականուն:
Գաղտնաբառ:
Copyright © 2018 Diplomat.am tel.: +37491206460, +37499409028 e-mail: diplomat.am@hotmail.com