ԱՇԽԱՐՀԱԿԱՐԳԻ ՉԻՆԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱՅԱՑՔԱՅԻՆ ՊԱՏԿԵՐԱՑՄԱՆ ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՋ ԱՄԵՐԻԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔ ՉՈՒՆԻ ԹԵԼԱԴՐԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻՆ, ՈՐ ՄԱՐԴԱՍԻՐԱԿԱՆ ԽՈՒՄԲ ՉՈՒՂԱՐԿԻ ՍԻՐԻԱ ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ (ԼՂՀ) ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԱՄԲՈՂՋԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՃԱՆԱՉՄԱՆ ԱՌԿԱ ԱՆԿԱՍԵԼԻ ՀԻՄՔԵՐԸ ՎՃՌԱԿԱՆ ՓԱՇԻՆՅԱՆ. ՀԱՐՅՈՒՐԱՄՅԱԿՆԵՐ ԱՆՑ ՀԱՅ ԶԻՆՈՒԺԻ ԴՐՈՇԱԿԸ՝ ՍԻՐԻԱՅՈՒՄ ՎԱՐՉԱՊԵՏԻ ԱՅՑԻՑ ԱՌԱՋ ԽՈՐՀՐԴԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՆՊԱՏԱԿՈՎ ԻՐԱՆ Է ՀՐԱՎԻՐՎԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ ՆԱԽԱԳԱՀԸ ՓԱՇԻՆՅԱՆԻ՝ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳԱԼՈՒՑ ՀԵՏՈ ԱՇԽՈՒԺԱՑԵԼ Է ՀԱՆԴԻՊՈՒՄՆԵՐԻ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ, ԿՈՆՏԱԿՏ ԿԱ․ ԱՐՄԱՆ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆԸ՝ ՓԱՇԻՆՅԱՆ-ԱԼԻԵՎ ՀԱՆԴԻՊՄԱՆ ՄԱՍԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԵՎՐՈՊԱՅԻ ՊԵՐՃԱՆՔԻ ԵՎ ԹՇՎԱՌՈՒԹՅԱՆ ԱՐԱՆՔՈՒՄ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄ ԳԱԱ-ՈՒՄ՝ ՆՎԻՐՎԱԾ ՀՐԱՆՏ ԴԻՆՔԻ ՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ 12-ՐԴ ՏԱՐԵԼԻՑԻՆ ԻՆՉՈ՞Ւ ԵՆ ԵՐԿՈՒ ՄԱՅՐՑԱՄԱՔ ԴՈՒՐՍ ՄՆԱՑԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ VII. ԲԱՆԱԿՑԱՅԻՆ ԱՐՎԵՍՏ. ԵՐԲ ԴԻՄԱՑԻՆԴ ՔԵԶՆԻՑ ԹՈՒՅԼ Է ԿԱՄ ՈՒԺԵՂ

ԹԵ ԻՆՉՈՒ ՀՆԱՐԱՎՈՐ ԵՂԱՎ ՄԵԾ ՀԱՅՔԻ ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ 387 ԹՎԱԿԱՆԻՆ (ՄԱՍ ԵՐՐՈՐԴ)
ՀԱՄԼԵՏ ԴԱՎԹՅԱՆ
պատմաբան, հրապարակախոս, ԵՐԵՎԱՆ


ՄԱՍ ԱՌԱՋԻՆ
ՄԱՍ ԵՐԿՐՈՐԴ


...Մեհրուժանին բարդվող մյուս մեղքն այն էր, որ <<եպիսկոպոսներին ու քահանաներին հարկերի պատճառով կապում ուղարկում էր Պարսից երկիրը>>: Ծանր մեղք է իսկապես, սակայն ո՞րն է դրա հիմքը: Ինչպես գիտենք, IV դարում եկեղեցին ոչ միայն ապահարկ էր, այլև ինքը պետական հարկերը հավաքելու արտոնություն ուներ, հետևաբար, պետք է հավանական համարել այն փաստարկը, որ հոգևորականները պատասխանատվության էին կանչվում ոչ որպես կրոնավորներ, այլ որպես իրենց պարտականությունները չկատարած պաշտոնյաներ:

Եկեղեցին դա համարեց իրավունքների ոտնահարում, հետապնդում, հալածանք: Եվ ահա, կարգ ու կանոն հաստատելու այս խստությունը, գումարած հույների հետ հարաբերվելու արգելքը բավական եղավ, որպեսզի Ներսես կաթողիկոսը հիշի իր պատրոնին` Բյուզանդիայի կայսրին, նրանից զորք աղերսի իշխանափոխություն կատարելու համար: Մեհրուժանը դավաճան էր, Ներսեսը` փրկարար: Խորենացին ասում է` Ներսեսն անձամբ խնդրեց, Բուզանդը թե` Մուշեղին ուղարկեց: Իրականում ոչ մի տարբերություն, թե բյուզանդական զորքը ինչպես մտավ Հայոց աշխարհ: Նրանք իրենց հետ նաև նոր թագավոր էին բերում, որպեսզի կատարվելիք հեղաշրջումը օրինականացնեն: Արշակի որդի Պապն էր գալիս թագավորելու, սակայն նախ նա պետք է հաղթեր ու երկրից դուրս քշեր Մեհրուժանին` ո՞վ է գահն ինքնակամ զիջում:

371 թվականն էր: Ճակատամարտի համար Պապը` հունական, Մեհրուժանը` պարսից զորքերով խմբվեցին Ձիրավի դաշտում: Երկու կողմում էլ, անշուշտ, հայկական զորագնդեր կային: Կատաղի կռիվ տեղի ունեցավ, և Մեհրուժանը պարտվեց: Ըստ Խորենացու, նա փորձեց փախչել մարտի դաշտից, սակայն ձին վիրավորված լինելով` չկարողացավ: Նրա հետևից հասավ Հայոց Սմբատ սպարապետը և տեղում սպանեց: Այսպես ավարտվեց Մեհրուժան Արծրունու կյանքն ու կառավարումը Հայոց աշխարհում: Տոհմիկ հայ նախարարին Մեծ Հայքի գահը վստահելով, Սասանյանները կամենում էին վերջ տալ Արշակունիների անվան հետ անընդհատ շաղկապվող բարդություններին:

Բանն այն է, որ հայ Արշակունիները, Խոսրով Բ. Մեծի սպանությունից հետո իրենցից այլևս քաղաքական ինքնուրույն ուժ չէին ներկայացնում և, հատկապես եկեղեցու քաջալերանքով, գործիք էին դառնում Բյուզանդական կայսրության համար: Մեհրուժանի միջոցով այդ կապը խափանել չհաջողվեց: Դժվար է ասել, թե Մեհրուժանն ինչպիսի թագավոր կլիներ:

Այնուամենայնիվ, պարսիկների կողմից նշանակվածների մեջ էլ, ինչպես որ հույների կողմից նշանակվածների մեջ, շատ նշանավոր թագավորներ ենք ունեցել` Վաղարշակ, Վռամշապուհ: Ի դեպ, Մեհրուժանն առաջինն էր, որ արգելեց հունարենի գործածությունը, ինչն այնուհետև պարսիկների կողմից դարձավ հաստատուն պահանջ և, վերջիվերջո, հանգեցրեց հայոց այբուբենի ստեղծմանը:

Ի միջի այլոց, Մեհրուժանի գործած ավերների մասին խոսելիս, ընդհանուր տպավորության համար թերևս ավելորդ չէ նշել նաև, թե Մուշեղ սպարապետն ինչ արեց, երբ երկիրը նվաճեց Մեհրուժանից: Բուզանդն այդ մասին էլ է գրում. <<Եվ Հայոց Մուշեղ զորավարը շրջում էր երկրում. ավերում էր Մազդեզական ատրուշանները, և մազդեզականներին, որքան որ ձեռք էին անցնում` Մուշեղ սպարապետը հրամայում էր բռնել ու կրակով խորովել: Եվ բերդերի շատ բերդապահներ չարաչար մահով սպանում էին, և շատ պատվավոր ազնվականների, որոնք Պարսից թագավորից պատիվ էին վայելում` ձերբակալ էր անում Մուշեղը, մորթերը հանել էր տալիս, խոտով լցնել և պարիսպների վրա կանգնեցնել: Այսպես նա անում էր իր հոր Վասակի վրեժն առնելու համար>> : Այնինչ` դավաճանն այդ դաժանությունը չուներ…

Ձիրավի ճակատամարտին խոշոր նշանակություն է տրվում հայ պատմագրության մեջ: Առավել համակողմանին հետևյալն է. <<Մարտնչող կողմերից յուրաքանչյուրն իր շահերն ու նպատակներն էր հետապնդում: Շապուհ Բ.-ն, որը մինչ այդ պարտության էր մատնել հռոմեացիներին և ստիպել էր նրանց կնքել 363 թ. <<ամոթալի>> պայմանագիրը, ձգտում էր իրեն ենթարկել Հայաստանը և հետ մղել հռոմեացիներին Արևելքում: Հռոմեացիներն, իրենց հերթին, ջանում էին Հայաստանը դարձնել Հռոմի եթե ոչ վասալը, ապա կրտսեր դաշնակիցը` Սասանյանների դեմ մղվող պայքարում: Հայերն իրենց խնդիրներն ունեին և պայքարում էին ազատվելու պարսից ոտնձգություններից, պահպանելու հայկական պետականությունը և, դաշնակցած Հռոմի հետ, վերականգնելու երկրի եթե ոչ անկախությունը, ապա հաստատուն ինքնուրույնությունը: Այդ էր պատճառը, որ հայկական զորքերը Մուշեղ Մամիկոնյանի, ինչպես նաև Սմբատ Բագրատունու գլխավորությամբ ճակատամարտ մտան մեծ խիզախությամբ և անձնազոհությամբ: Հայերի և հռոմեացիների դաշնակից զորքերը ջարդում են թշնամուն>> :

Սա Ս. Երեմյանի վերլուծությունն է պատմական այդ նշանավոր իրադարձության վերաբերյալ: Նույն մոտեցումն է նաև մինչ այժմ գործածվող Հ. Ժամկոչյանի խմբագրությամբ հրատարակված բուհական դասագրքում: Մ. Կատվալյանը Հայկական հանրագիտարանում մինչև անգամ պնդում է, որ <<Ձիրավի ճակատամարտից հետո Շապուհ II արքան հարկադրված է եղել հաշտության պայմանագիր ստորագրել Վաղես կայսեր հետ, ճանաչել Հայաստանի անկախությունն ու Պապի գահը>>: Կարող ենք մեջբերել նաև Ս. Պալասանյանի կամ Լեոյի նկարագրությունները, որոնք սակայն ոչնչով չեն տարբերվում վերոբերյալ տեսակետներից: Բայց մի՞թե սա էր այն իրական անկախությունը, եթե հռոմեացիները կարող էին ինքնուրույնություն ցուցաբերող Հայոց թագավոր սպանել անպատիժ…

Ձիրավը, ըստ էության, առաջին Ավարայրն էր: Ձիրավ չէր լինի, եթե եկեղեցու նկրտումները չլինեին: Պատճառը դա էր, որ հայկական երկու կողմ, երկու քաղաքական խմբավորում մարտադաշտում էին իշխանության համար վեճը վճռում: Բայց սա հարցի մի կողմն է, մյուսն ավելի արդիական է. մի՞թե իշխանության համար պայքարողներից մեկն անպայման պետք է այսօր էլ դավաճան համարվի: Ո՞րն է դրա չափանիշը, և եթե նախապայման ենք համարում իշխանության օրինականությունը, ապա ո՞վ էր անօրենը. Մեհրուժա՞նը, որ, ինչպես և Արշակը, նշանակվել էր Պարսից արքայի կողմից, քանի որ Հայոց երկիրը նրանց ենթակայությամբ էր, թե՞ Պապը, որ Արշակի որդին էր, նշանակվել էր Բյուզանդիայի կայսեր կողմից և իր գահ բարձրանալը պիտի փոխհատուցեր Հայոց երկիրը բյուզանդացիների ենթակայության տակ դնելով: Սրանցից ո՞րն է դավաճանության դրսևորում, և արդյո՞ք պետք է որևէ մեկը համարել դավաճանության դրսևորում …

Եզակի, բացառիկ մի վկայություն ունի Խորենացին այն մասին, թե ժողովուրդը որքան անհաղորդակից էր կատարվող դեպքերին: Ահա ճակատամարտի ավարտի նկարագրությունը. <<Բայց ամբարիշտ Մեհրուժանի ձին վիրավորված լինելով` նա չկարողացավ փախչողների հետ արագ հեռանալ: Հայոց Սմբատ սպարապետը աճապարելով հասավ նրա մոտ, նրա հետ եղող զորքերը կոտորեց և այն թշվառականին ձերբակալեց Կոգայովտի եղեգնուտի ափին: Մտածելով, թե գուցե մեծն Ներսեսը նրան կփրկե, բանակը չտարավ նրան, այլ նույն տեղերում ամբարիշտին փչացնելու համար պատրաստ է գտնում վրանաբնակներ, որոնք կրակ էին վառել, որպեսզի միս խորովեն երկաթե շամփուրով: Նա շամփուրը տաքացնելով երկու փաթ բոլորեց պսակի ձևով և շիկացնելով ասաց. <<Քեզ պսակում եմ, Մեհրուժան, որովհետև դու ձգտում էիր Հայոց վրա թագավորելու և իմ` ասպետիս պարտքն է քեզ պսակել իմ հայրենի իշխանության կարգով>>: Եվ կրակի նման կեծ [շամփուրը] դրեց Մեհրուժանի գլխին>> : Ընթերցողին հայրենասիրական ոգով դաստիարակելու, Մեհրուժանին ևս մեկ անգամ դավաճան ցույց տալու համար սովորաբար ներկայացվում է այս տեսարանը, թե ինչպես է Սմբատ իշխանը <<թագադրում>> վերջինիս, սակայն ոչ մի տեղ չենք հանդիպում որևէ ակնարկի առ այն, որ այդ նույն ժամանակ հասարակ մարդկանց ամենևին պետքը չէր, իսկ միս խորովողների անտարբերությունը դա է ցույց տալիս, թե իրենց իսկ հարևանությամբ ինչ մեծ ճակատամարտ էր տեղի ունենում, ինչպես ասվում է` ժողովրդի, անձամբ իրենց վրա բռնացողի, դավանափոխություն պահանջողի, ուրացող անաստվածի ձեռքից հայրենիքը փրկելու համար: Ինչ է, Մեհրուժանը նրանց համար դավաճան չէ՞ր, կրկին մեր պատմիչները գույները խտացրե՞լ են …

Ձիրավից հետո Մեծ Հայքում սկսեց թագավորել Պապ Արշակունին: Սակայն երեք տարի անց նույն Մուշեղ Մամիկոնյանը, որը, ըստ Բուզանդի, քանի-քանի պատերազմ էր մղել Պապին գահ բարձրացնելու և այդ գահն ամրացնելու համար, և եկեղեցին, որը երկրում հեղաշրջում էր կատարել նույն այդ գահը Պապին հանձնելու համար` դավադրաբար սպանել են տալիս նրան հույների ձեռքով: Պապը մեր ամենահիշատակվող թագավորներից մեկն է, սակայն նա կարող էր դառնալ մեր ամենաականավոր թագավորներից մեկը: Ցավոք, չհասցրեց: Ի դեպ, ոչ մի ուղիղ փաստ չկա այն մասին, որ եկեղեցական հայրերն են նրա սպանության պատվիրատուն: Փոխարենը անուղղակիներն են շատ և խոսուն: Մենք դեռ կանդրադառնանք այն հարցին, թե հանուն ինչի էր պայքարում եկեղեցին Հայոց աշխարհում: Իսկ այստեղ նշենք միայն, որ արդեն IV դարում, երկրում իր հաստատվելուց ընդամենը մի քանի տասնամյակ անց, եկեղեցին ցույց տվեց, որ թագը և թագավորը իր համար արժեք չեն, և եթե դրանք խանգարում են իրեն, ապա պիտի չեզոքացվեն ու պիտակավորվեն: Ըստ այդմ էլ` Տիրանն ու Արշակը եկեղեցու դեմ թագավորական իշխանություն բանեցնելու համար կյանքով ու գահով հատուցեցին, Պապ Արշակունին առաջինն էր, որ համարվեց պղծասեր, իսկ Մեհրուժան Արծրունին առաջինն էր, որ դարձավ դավաճան:

ՇԱՐՈՒՆԱԿԵԼԻ
ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ
5024 reads | 22.01.2014
|
avatar

Մուտքանուն:
Գաղտնաբառ:
Copyright © 2019 Diplomat.am tel.: +37491206460, +37499409028 e-mail: diplomat.am@hotmail.com