ԱՐՈՒԵՍՏԸ ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ԱՐԺԵՔՆԵՐՈՒ ԴՐՍԵՒՈՐՈՒՄՆ Է ԿԵԱՆՔԻՆ ՄԷՋ ԵՎ ԳԵՂԵՑԻԿԻ ՈՐՈՆՈՒՄԸ՝ ԲՆՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ
ՄՈՎՍԵՍ ԾԻՐԱՆԻ







Արուեստը չէ ունեցած եւ այսօր ալ չունի յստակ ու վաւերական սահմանում: Միակ վաւերականն ու անվիճելին անոր վիճելիութիւնն է: Եթէ յանկարծ պատահէր որ արուեստի ըմբռնումը սպառուէր ու դադրէր վիճելի ըլլալէ, պիտի վերածուէր գիտութեան: Առանց արուեստի սակայն մարդկային կեանքը պիտի ըլլար տափակ, միապաղաղ, ու անհրապոյր գործընթաց մը: Այնուամենայնիւ Մարդու մարդկայնացման ընթացքին ծնած արուեստը պիտի մնայ վիճելի այնքան ատեն որ մարդը կայ ու կը շարունակէ գոյատեւել երկրի վրայ:

Տաս հազար տարին նոյնիսկ ակնթարթ մը չէ տիեզերական ժամանակի մէջ, սակայն վերջին տաս հազարտարուայ ընթացքին, մարդը ստեղծեց այնպիսի բազմաբնոյթ ու բազմատեսակ արուեստներ, որոնք փորձեցին գտնել ու բացայայտել մարդու անժխտելի, անուրանալի (inalienable value) արժէքը, որ մէկ կողմէ կը տարբերէ զինք անասունէն եւ միւս կողմէ՝ գրաւականը կը հանդիսանայ մարդու ազնուացման, վսեմացման, վեհացման, մէկ խօսքով՝ գլխագիր Մարդու «մարդկայնացման»:

Տարբեր դարերու ընթացքին տարբեր տարածաշրջաններու եւ տարբեր ժողովուրդներու կողմէ ձեւակերպուած արուեստի սահմանումները, թէեւ եղած են տարբեր, սակայն բոլորն ալ «արուեստի հասկացողութիւնը առնչած են «գեղեցիկի ըմբռնում»ի հետ:

Ըլլայ մարդը թէ կենդանին կ'ապրին բնութեան մէջ եւ անոնց գլխաւոր խնդիրը գոյատեւման հարցն է (survival), սակայն եթէ կենդանին կ'ապրի պարզապէս գոյատեւելու եւ սերունդը շարունակելու համար, ապա մարդը կը պայքարի գեղեցկօրէն ապրելու եւ գեղեցկօրէն գոյատեւելու համար: Հո'ս է որ կը սկսի ստեղծագործական կեանքը: Կը ծնի արուեստը ու մարդը կը սկսի մարդկայնանալ:

Գեղեցիկը ի սկզբանէ գոյութիւն ունէր բնութեան մէջ.մարդը փորձեց սրբագրել ու գերազանցել զայն իր ստեղծագործութիւններով ու ինքզինք օժտելով անուրանալի (inalienable) այն արժէքով, որ անհպելի է, եւ միեւնոյն ատեն կախեալ չէ որեւէ տեսակի նիւթաբարոյկան այլ արժէքներէ:

Հին աշխարհի մէջ գեղեցիկի ըմբռնումը անուղղակիօրէն իր հետ կը բերէր արուեստի սահմանում, որ յաճախ ունէր նաեւ աստուածային համարուած անբեկանելի օրէնքներ, որոնք թէեւ կը սահմանափակէին ստեղծագործողի ազատութիւնը, սակայն անմահանալու եւ աստուածանալու տենչէ մղուած ստեղծագործողը իր գործին կը հաղորդէր գերմարդկային յատկութիւններ: իբրեւ աստուածային:Հին Չինաստանի,Բաբելոնի,հին Հնկաստանի և հատկապէս հին Եգիպտոսի արուեստին բնորոշ է Վեհութիւնն ու կոթողայնութիւնը, ձգտումը՝ դեպի աստուածային ոլորտներ:

Հին յոյները երբ անդրադարձան թէ կարելի չէ վեհացման ճամբով անմահանալ ու ասատուածանալ, ապա իրենց աստուածները իջեցուցին մարդկային հարթութեան վրայ, "մտերմացան” անոնց հետ, ու կերտեցին այնպիսի արուեստ մը, որ իտէալականացած ըլլալով հանդերձ, աւելի մարդկային է, նրբագեղ, ազնիւ ու կենսասէր:

Հռոմը եղաւ առաւել կենսասէր ու գործնապաշտ: Իսկ միջնադարը վստահելով «աստուածային ներշնչման» , զարկ տուաւ հոգեւոր կեանքի, հեռանալով կենսասիրութենէ, կաղապարեց արուեստի ըմբռնումը ու ենթարկեց զայն ի վերուստ սահմանուած օրէնքներու: Վերածնունդն էր, որ եկաւ ու քանդեց այդ կաղապարները, արուեստը վերադարձուց կեանքին, փոխեց աշխարհը ու ստեղծեց մարդու էութեան, խառնուածքին ու իր ժամանակին յարիր նոր արուեստ մը՝ նոր սահմանումներով ու նոր տեսութիւններով: Ուշ միջնադարէն, յատկապէս ԺԸ դարէն ետք արուեստի սահմանումները սկսան փշրուիլ, եկան տպաւորապաշտները ու առաւել եւս արագացուցին տեսութիւններէ ձեբազատման և ստեղծագործական ազատութեան գործընթացը:

Այնուհետեւ «իզմ»երը, յաջորդեցին մէկը միւսին (երբեմն հանդէս գալով նոյնի'սկ զուգահեռաբար) ու այսօր արուեստի ըմբռնումի սահմանումները գրեթէ կը բացակային ժամանակակից ստեղծագործական կեանքէն, ուր արուեստը հասած կը թուի ըլլալ սանձարձակ ու անիշխանական վիճակի, այնպէս ինչպէս էր նախնադարուն:

Նախնադարուն գեղեցիկի հրապուրանքն ու վախի զգացողութիւնը եթէ երբեք մղիչ ուժ կը հանդիսանային կեանքի, ապա մարդկային անուրանալի » (inalienable) արժէքի որոնումն ու դրսեւորումը կը մնար նպատակ ու ձգտում: Սակայն այս բոլորը տեղի կ'ունենային ենթագիտակցաբար ու տարերայնօրէն: նախնադարեան մշակոյթի ուսումնասիրութիւնը մեզ կը համոզէ որ նախամարդու ենթագիտակիցը նուազ հարուստ չէր,նուազ բազմազան ու բազմակողմանի չէր քան ժամանակակից մարդու մօտ: Զարմանալիօրէն նախնադարեան մշակոյթի մէջ կը գտնենք բոլոր գլխաւոր իզմերը, որոնք գոյութիւն ունին այսօր, սկսեալ սիմվոլիզմէն ու գերիրապաշտութենէն մինչեւ վերացականութիւնն ու անհեթեթը (absurd): Նախնադարեան ծէսերու մէջ գոյութիւն ունին խիստ հետաքրքրական մտայղացքային (conceptual) ստնեղծագործութիւններ.նոյնիսկ՝happening-ներ ու performance-ներ:

Նախնադարուն բնութեան անբացատրելի երեւոյթներն ու յատկապէս վախազդեցիկ ուժերը, կեանքը վերածէին անհեթեթի: Իստ այսօր բնութեան անսպասելի աղէտները, անտրամաբանական պատերազմները, տնտեսական տագնապներն ու ընկերային յոռի երեւոյթները, դարձեալ կեանքը վերածած են անհեթեթի. Ու ինչպէս նախնադարուն այսօր եւս արուեստի մէջ բնազդաբար ու տարերայնօրէն կը դրսեւորուի անհեթեթի զգացողութիւնը, սակայն առանց երբեք առաջնորդելու զայն դէպի անիմաստութիան՝ ոչնչապաշտութեան (nihilism):

Այսօրուայ մշակոյթի տեսակներու մէջ արուեստի կիզակէտը մարդու անուրանալի արժէքի փնտռտուքն է՝ ուղղակիօրէն կամ անուղղակիօրէն: Մէկ կողմէ այդ անուրանալի (inalianable) արժէքի չգնահատումն ու յատկապէս անտեսումը կը խախտէ կեանքի կշռոյթը. արժեշափերը կը տարբերին ու կը նսեմանան, հակասութիւնները կը խորանան, մարդը կը խրի նուաստացման ճահիճին մէջ ու պատերազմներն ու աւերները անխուսափելի կը դառնան: Մարդը կը շարունատէ գոյատեւել ու ստեղծագործել անհեթեթ կեանքի անտրամաբանական թաւալքին մէջ ու արուեստագէտը կամայ ակամայ կը մղուի դէպի ծայրահեղն ու տարօրինակը դէպի անհեթեդը:

Վերջին տասնամեակներուն, արուեստի սահմանումներն ու ըմբռնումները, սկսած են կորսնցնել իրենց փիլիսոփայական բովանդակութիւնն ու գեղագիտական ընդհանրական արժէքը ու դարձած՝ ոչ անհրաժեշտ տարր ստեղծագործական գործընթացի համար: Յասկապէս ինքնատպութեան ու բացարձակ ազատութեան ձգտող արուեստագէտներէն իւրաքանչիւրը կը փորձէ ստեղծել ի՛ր իզմը: Կան արուեստագէտներ, որոնք նոյնիսկ նախ «կը ստեղծագործեն» եւ ապա միայն իրենց գործին համապատասխան «իզմ» մը կը փորձեն ձեւաւորել: Ասոնք միշտ չէ որ կը յաջողին, սակայն ստեղծագործական ազատութեան պիտակին տակ կը "կ՝արդարացուի” արուեստի իրենց տեսութիւնը:

Ժամանակակից արուեստը կը յատկանշուի տարօրինակ, արտակեդրոն ու ծայրահեղ դրսեւորումներով: Թէեւ մրցակցութեան ու նիւթապաշտութեան մոլուցքը որոշ չափով իրենց դերը ունին այս գործընթացին մէջ, սակայն էութեամբ այս մէկը կը բխի կեանքի թելադրականութենէն...:

Յանձնառու (engaged)` արուեստը կը փորձէ ինչ որ բան փրկել, կեանքը աւելի կը խորացնէ,կըբարդացնէ ու մարդը կը դնէ մարդկային պատասխանատուութեանց դիմաց:Ընչաքաղցութենէ մղուած՝ կեանքի վայրագ (violence) դրսեւորումները անարգել ձեւով կը շարունակուին, որոնք տարերայնօրէն իրենց արձագանգը կը գտնեն արուեստի մէջ ու կը ձգտին այլասերել մարդկային չափանիշներն ու մարդկայնական արժէքները:
Վենսընթ Վան Կոկ, երկարատեւ տառապանքներէ ու խոր վերլուծութիւններէ ետք կու գայ այն եզրակացութեան, թէ «Արուեստը կեանքն է, առաւել բնութիւնը», եթէ փորձենք քիչ մը ընդլայնել այս խիտ սահմանումը կրնանք ըսել որ «Արուեստը մարդկային արժէքներու դրսեւորումն է կեանքին մէջ եւ գեղեցիկի որոնումը՝ բնութեան մէջ»:

Նախնադարուն հանգրուանային ձեւով մարդը ծածկեց իր մերկութիւնը: Այսօր մարդը սկսած է հանել իր ծածկոյթները ու մերկանալ: Սակայն հարցը այն է որ մարդ արարածը սկսած է մերկանալ նաեւ հոգեպէս ու նախնադարեան մարդու նման, վախի ու սարսափի ազդեցութեան տակ կը մնայ շուարած ու տագնապահար յատկապէս արեւելեան կողմն աշխարհի:

Բոլոր պարագաներուն սակայն (յատկապէս արեւմտեան երկիրներու մէջ) սկսած են ձեւաւորուիլ արուեստի առողջ ուղղութիւններ, որոնք խորքէ ու բովանդակութենէ գրեթէ պարպուած ըլլալով հանդերձ, իրենց արտաքին՝ յարդարային տեսքով գեղեցիկ են, եւ փոխանակ բարդացնելու աւելի կը թեթեւցնեն ու կը պարզացնեն մարդկային կեանքն ու առօրեան: Այս տեսակ յարդարային (decorative) արուեստը խիստ փնտռուած կը թուի ըլլալ:

Սակայն կայ նաեւ մետալին միւս երեսը, երբ տառապեալ ու տագնապահար ստեղծագործողը աւելի եւս կը խորանայ կեանքի խժդժութիւններու, յոռի բարքերու ու բարդ կացութիւններու մէջ, ու զանոնք բացայայտելով իբրեւ ճշմարտութեան գրաւական, մարդը կը մղէ դըպի մարդկայնացում,ազնուացում, վսեմացում ու վեհացում: Հո՛ս է որ մարդկայինն ու գեղեցիկը փրկելու ստեղծագորական գործընթացը կը սկսի:

Եթէ ժամանակին կը հաւատային որ արուեստը եւ կամ գեղեցիկը պիտի փրկէ աշխարհը, ապա այսօր թէ՛ արուեստը եւ թէ գեղեցիկի որոնումը իրենք կարիքը ունին «փրկուելու»,ձեւաւորուելու եւ կազմաւորուելու համաձայն ժամանակակից կեանքի, որովհետեւ բոլոր ստեղծագործողներու համար չէ որ «Արուեստը մարդկային արժէքներու դրսեւորումն է կեանքին մէջ եւ գեղեցիկի որոնումը՝ բնութեան մէջ»,այլ շատերու համար Արուեստը մարդկային արժեքներու դրսեւորումն է նաև կեանքէն դուրս և գեղեցիկի որոնումը՝ նաև բնութենէն դուրս:Ահաւասիկ հոս է որ ստեղծագործողը ձերք կը բերէ բացարձակ ազատութիւն և ստեղծագործական կեանքին մէջ կը ստեղծուի անիշխանական վիճակ:Սահայն այս չի նշանակէր որ արուեստը սխալ ընթացքի մէջ է:Մեր կեանքի «պարսադրանքն» է ատիկա՝ներքին թելադրականութիւնը ժամանակէն առաջ անցած արուեստակետին:Յադարային(decorative),տարորինակ և ծայրահեղ վերացական(ultra abstract) արուեստը ևս հաւասարապէս գնահատուած ու արժեւորոգած է թէ թանգարաներու թէ ասուեստաբաններու և արուեստասէրներու կողմէ:

Եթէ սխալ բան կայ ապա ժամանակակից մեր կէանքն է ատիկա,որ շեղուելով իր բնական հունէն մտած կը թուի ըլլալ անհեթեթ ու անիշխանական ոլորտներ այնպէս ինչպէս նախնադարուն էր:
ՍՓՅՈՒՌՔԻ ՊՈՏԵՆՑԻԱԼԸ
1818 reads | 26.05.2013
|
avatar

Մականուն:
Գաղտնաբառ:
Copyright © 2017 Diplomat.am tel.: +37491206460, +37499409028 e-mail: diplomat.am@hotmail.com