ԱՇԽԱՐՀԱԿԱՐԳԻ ՉԻՆԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱՅԱՑՔԱՅԻՆ ՊԱՏԿԵՐԱՑՄԱՆ ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՋ ԱՄԵՐԻԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔ ՉՈՒՆԻ ԹԵԼԱԴՐԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻՆ, ՈՐ ՄԱՐԴԱՍԻՐԱԿԱՆ ԽՈՒՄԲ ՉՈՒՂԱՐԿԻ ՍԻՐԻԱ ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ (ԼՂՀ) ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԱՄԲՈՂՋԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՃԱՆԱՉՄԱՆ ԱՌԿԱ ԱՆԿԱՍԵԼԻ ՀԻՄՔԵՐԸ ՎՃՌԱԿԱՆ ՓԱՇԻՆՅԱՆ. ՀԱՐՅՈՒՐԱՄՅԱԿՆԵՐ ԱՆՑ ՀԱՅ ԶԻՆՈՒԺԻ ԴՐՈՇԱԿԸ՝ ՍԻՐԻԱՅՈՒՄ ՎԱՐՉԱՊԵՏԻ ԱՅՑԻՑ ԱՌԱՋ ԽՈՐՀՐԴԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՆՊԱՏԱԿՈՎ ԻՐԱՆ Է ՀՐԱՎԻՐՎԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ ՆԱԽԱԳԱՀԸ ՓԱՇԻՆՅԱՆԻ՝ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳԱԼՈՒՑ ՀԵՏՈ ԱՇԽՈՒԺԱՑԵԼ Է ՀԱՆԴԻՊՈՒՄՆԵՐԻ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ, ԿՈՆՏԱԿՏ ԿԱ․ ԱՐՄԱՆ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆԸ՝ ՓԱՇԻՆՅԱՆ-ԱԼԻԵՎ ՀԱՆԴԻՊՄԱՆ ՄԱՍԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԵՎՐՈՊԱՅԻ ՊԵՐՃԱՆՔԻ ԵՎ ԹՇՎԱՌՈՒԹՅԱՆ ԱՐԱՆՔՈՒՄ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄ ԳԱԱ-ՈՒՄ՝ ՆՎԻՐՎԱԾ ՀՐԱՆՏ ԴԻՆՔԻ ՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ 12-ՐԴ ՏԱՐԵԼԻՑԻՆ ԻՆՉՈ՞Ւ ԵՆ ԵՐԿՈՒ ՄԱՅՐՑԱՄԱՔ ԴՈՒՐՍ ՄՆԱՑԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ VII. ԲԱՆԱԿՑԱՅԻՆ ԱՐՎԵՍՏ. ԵՐԲ ԴԻՄԱՑԻՆԴ ՔԵԶՆԻՑ ԹՈՒՅԼ Է ԿԱՄ ՈՒԺԵՂ

ՔԻՄԻԱԿԱՆ ԶԵՆՔԻ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ
ԱՐՄԱՆ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ
Արտակարգ և լիազոր դեսպան





Իրադրությունը Սիրիայում և նրա շուրջը վերջին շաբաթվա ընթացքում ծայր աստիճան սրվեց, ու դեպքերն սկսեցին զարգանալ գլխապտույտ արագությամբ:
Օգոստոսի 21-ի քիմիական սպանդից հետո Օբաման հայտարարեց, որ հարվածելու է Սիրիային` իր երկրի ազգային շահերը պաշտպանելու և Ասադին պատժելու համար, որ դաս լինի բոլոր նրանց, ովքեր զանգվածաբար կոտորում են անպաշտպան մարդկանց, կոխկրում նրանց իրավունքներն ու արժանապատվությունը: Սա նաև թափանցիկ նախազգուշացում էր Հյուսիսային Կորեային և Իրանին:

Հետո, չկրկնելու համար իր նախորդների իրաքյան ու աֆղանական սխալները, չհիասթափեցնելու համար հայրենակիցներին, որոնք երկրորդ անգամ ձայն են տվել նրան` այլևս պատերազմի մեջ չմխրճվելու հույսով, Օբաման ընտրեց գործողության պաուզայի մոդելը:

Մոտիվացիան այն էր, որ ՄԱԿ-ի փորձագետները և Կոնգրեսը դեռևս որոշում չէին կայացրել, դաշնակիցները չէին ասել իրենց խոսքը, իսկ ամերիկյան ժողովրդի 61%-ը դեմ էր պատերազմին:

Սա` զուտ սեփական պատասխանատվությունը թեթևացնելու և ինդուլգեցիա (մեղքերի թողություն) ապահովելու համար: Իսկ իրականում Օբաման միջազգային հարցերը խաղաղ ճանապարհով, ‹‹փափուկ ուժով›› լուծելու կողմնակից է, և ինչ էլ որ ասելու լինի հակառակ դիրքերի քարոզչական մեքենան նրա ռազմաշունչ նկրտումների մասին, ԱՄՆ-ի ներկա նախագահը փորձում է խուսափել ուժի գործադրումից:

Այս առումով, նա կարծես թե ուզում է գնալ Ջոն Քենեդիի ճանապարհով, որը Կարիբյան ճգնաժամի ժամանակ դիմադրեց քաղաքական հակառակորդներին` չհարձակվեց և չզիջեց, այնուհետև կարողացավ համաձայնության գալ ԽՍՀՄ-ի հետ և խուսափել պատերազմից:

Թե որքանով Օբամային կհաջողվի կրկնել ամերիկյան լավագույն նախագահներից մեկի դիվանագիտական փայլուն կոմբինացիան, դժվարանում եմ ասել: Դժվարանում եմ, հիմնականում այն պատճառով, որ իր` այնքան էլ ճիշտ չհաշվարկած ‹‹կարմիր գծի›› և արմատական ահաբեկչական իսլամական խմբավորումների հետ անհեռանկար շփումների հետևանքով նա հայտնվեց ցուգցվանգում, երբ յուրաքանչյուր հաջորդ քայլը տանում է անխուսափելի պարտության:

Եվ ահա այս դժվարին պահին նրան օգնության ձեռք են մեկնում ամենաանսպասելի տեղից` Մոսկվայից: Վլադիրմիր Պուտինն առաջարկում է Օբամային սիրիական քիմիական զենքը դնել միջազգային հսկողության տակ, ապա ոչնչացնել այն` հարձակումը չեղյալ հայտարարելու պայմանով:

Այն, որ այս պահին դա Օբամայի համար երկնային մանանայի նման մի բան է, բացատրելու կարիք չկա: Նա կրկին պաուզայի, այն էլ երկար պաուզայի հնարավորություն է ստանում, որը միանգամայն համապասխանում է իր ցանկություններին: Մի գուցե ընդհանրապես կարելի լինի խուսափե՞լ սիրիական պատերազմից, հավանաբար մտածում է նա:

Ամեն գործարքի, մանավանդ նման միջազգային մասշտաբի համաձայնության հիմքում ընկած է պարզ տրամաբանական հարց` Cui prodest? Ու՞մ է այն ձեռնտու: Ձեռնտու է երկու կողմին էլ:

Եթե Սիրիայում պատերազմը կանխվի, Ամերիկան թեթևացած շունչ կքաշի: Երկիրը կխուսափի իր զինվորներին կորցնելուց, կրկին պատերազմի հրձիգ հռչակվելուց, ահռելի նյութական և ֆինանսական կորուստներից:

Իսկ Ռուսաստա՞նը: Նրա առաջարկն ունի մի քանի կարևոր ասպեկտ: Պուտինն արեց ճշգրիտ հաշվարկված կանխարգելիչ քայլ: Ամսի 11-ից հետո կարող էր ստեղծվել այնպիսի իրավիճակ, որ Ամերիկան հարվածեր Սիրիային: Իսկ քանի որ Ռուսաստանն ի սկզբանե հայտարարել է, որ ռազմական գործողություններին չի մասնակցելու, նա, բնականաբար, ‹‹կորցնելու›› էր միջերկրածովյան հենակետը` Սիրիայով հանդերձ, որտեղ արմատական իսլամիստները, իշխանությունը զավթելու դեպքում, ինչի հավանականությունը գրեթե կասկած չի հարուցում, երկիրը կվերածեն իսլամական ահաբեկչության միջազգային կենտրոնի` տարածելով իրենց շոշափուկները Կովկաս, այնտեղից` Ռուսաստան:

Պուտինի մանևրը, իրոք, դիվանագիտական ճեղքում է: Այն նաև նուրբ հոգեբանական հաշվարկ է, որից ելնելով` հակառակորդին չեն ‹‹քշում անկյուն››, իսկ երբ նա արդեն այնտեղ է, հնարավորություն են ընձեռում ‹‹փրկելու դեմքը›› (‹‹Պասկալի բանաձև››):

(Այս կապակցությամբ մի պահ տուրք տանք վիրտուալ մտածողությանը: Եթե Օբաման չմոռանա Պուտինի այս ժեստը, և իրոք սիրիական ճգնաժամը հաղթահարվի, կարո՞ղ է պատահել, որ Ժնև-2-ը, որի շուրջ արդեն համաձայնություն է կայացվել Լավրով-Քերրի հանդիպման շրջանակներում, վերածվի Յալթա-2-ի: Եթե նման բան կատարվի, ապա նոր հեռանկարային էջ կբացվի ռուս-ամերիկյան հարաբերություններում: Ո՞վ գիտե: Տա Աստված, կշահենք բոլորս):

Այս ամենով հանդերձ` Պուտինի առաջարկն իր մեջ պարունակում է ստորջրյա խութեր: Մոսկվայի բարեկամ Բաշար Ասադը, եթե հրաժարվի քիմզենքերը հանձնելուց, Վլադիրմիր Վլադիմիրովիչը ոչ միայն կկորցնի ձեռք բերած համակրանքն ու հեղինակությունը` հատկապես Միացյալ Նահանգներում, այլև ներկա փուխր խաղաղությունը մի օրում կարող է փլվել և պատճառ դառնալ ամերիկյան հարձակման:

Ես չեմ կարծում, որ Ասադն առանձին խանդավառություն է ապրում քիմզենքը կորցնելու հեռանկարի կապակցությամբ: Այդ մասին է վկայում այն փաստը, որ Քիմզենքի արգելման և ոչնչացման կոնվենցիան գործում է 1997 թվականից. այն ստորագրել է 188 երկիր, ոչնչացված է դրա համաշխարհային պաշարների 60%-ը (2012 թվականի տվյալներ): Այդ որտե՞ղ էր Ասադների դինաստիան, որը դեռ մի քանի օր առաջ ընդհանրապես ժխտում էր այդ զենքի առկայությունը Սիրիայում:
Կա հարցի մեկ այլ` կնճռոտ կողմը ևս: Քիմզենքի դուրսբերումը երկրից կամ ոչնչացումը խիստ թանկ ‹‹հաճույք›› է, որի իրագործումը պահանջում է միլիարդներ:

Կճարվե՞ն այդ միլիարդները:

Բացի այդ` շրջանառության մեջ է դրված մի վարկած, ըստ որի` օգոստոսի 21-ի պայթյունը գրոհայինների ձեռքի գործն է, այլ ոչ թե Ասադի բանակի: Ասվում է, որ այդ զենքը նրանց փոխանցել է Սաուդյան Արաբիայի հետախուզության շեֆ, արքայազն Բանդար բին Սուլթանը, երբ Ասադը ‹‹Հըզբոլլահի›› օգնությամբ սկսեց հաջողություններ գրանցել Սիրիական ազատագրական բանակի դեմ և հուլիսի 30-ին գրավեց ‹‹հեղափոխության մայրաքաղաք›› Հոմսը: Պատասխանը եղավ նշված ահաբեկչությունը` 1300 զոհերով և բազմաթիվ վիրավորներով: Էր-Ռիադի հատուկ ծառայությունների հաշվարկով դրան անմիջապես հաջորդելու էր Ամերիկայի հարվածը, սակայն հայտվեցին ռուսները` քիմզենքի ոչնչացման իրենց առաջարկով, և սադրանքը կարծես խափանվեց: Առայժմ:

Որտե՞ղ է երաշխիքը, որ նման գործողություններ չեն կրկնվի առաջիկայում ևս, անգամ եթե սիրիական քիմզենքը մինչ այդ ոչնչացվի: Ամերիկային պատերազմի մեջ քաշելու համար միշտ կգտնվեն ուժեր ու միջոցներ և՛ Մեծ Մերձավոր Արևելքում, և՛ հենց ԱՄՆ-ում:

Յուրաքանչյուր նման ահաբեկչական միջադեպ կարող է հանգեցնել ամերիկյան ռազմական միջամտության` այստեղից բխող բոլոր վտանգավոր հետևանքներով: Իզուր չի ասված, որ Սիրիան վառոդի տակառ է, իսկ նրան պատրույգ մոտեցնողներ միշտ կգտնվեն:

Այժմ մի քանի նկատառում` Սիրիայի հայ համայնքի մասին` հնարավոր արտաքին ռազմական միջամտության ենթատեքստում:

Մեր թվականությունից առաջ, դեռևս Տիգրան Մեծի ժամանակներում, Սիրիայում հայտնված հայերն այս երկիրը դիտել են որպես իրենց հայրենիք, իսկ Հայոց մեծ եղեռնից հետո սիրիացիները հազարավոր փախստականների են ընդունել` կիսելով իրենց օջախն ու հացը նրանց հետ:

Շնորհիվ բարենպաստ պայմանների և իրենց աշխատասիրության ու ազնվության, սիրիական հայ համայնքը տարիների ընթացքում դարձել է սփյուռքի ապահով և բարձր կենսամակարդակ ունեցող մշակութային կենտրոններից մեկը, որն օգնել է ձևավորել ու զարգացնել հայկական այլ համայնքներ` տարածաշրջանում և նրա սահմաններից անդին:

Իսկ այսօր իր վրա մահացու վտանգ է կախված: Սիրիական պատերազմի երկու տարվա ընթացքում հայությունը մեծ կորուստներ է կրել այստեղ: Թե որքան է զոհերի թիվը, և որ երկրներում են սիրիահայերն ապաստան գտել, դժվար է ասել: Հայտնի է միայն, որ Հայաստանն ընդունել է 15 հազար մարդ, և մեկ էլ` համայնքը կիսվել է` 60–70 հազարից` 30 հազար:

Այս վերջին` երեսուն հազար մեր հայրենակիցները փաստորեն պատանդ են Հալեպում` առանց ապրուստի միջոցների, առանց կապի արտաքին աշխարհի հետ, որոնց` քաղաքը թողնելու փորձերն ավարտվում են կամ սպանությամբ, կամ, լավագույն դեպքում, գերեվարությամբ (Անհայտ է Դամասկոսում և մյուս քաղաքներում մնացած հայերի թիվը):

Քիմիական դիվանագիտության կամ, ընդհանրապես, խաղաղ միջոցներով սիրիական հիմնահարցի հանգուցալուծման ձախողման դեպքում, արմատական իսլամիստների հիմնական թիրախներից մեկը Հալեպի վերջնական գրավումն է լինելու:

Անցել են այն ժամանակները, երբ Ասադի դեմ կռվողները ‹‹Եղբայր մուսուլմաններն›› էին, որոնց կարելի է հակառակորդ համարել և, անհրաժեշտության դեպքում, նստել բանակցային սեղանի շուրջ: ‹‹Եղբայրների›› այսպես կոչված ‹‹Սիրիական ազատագրական բանակը›› ամբողջովին գտնվում է միջազգային ահաբեկչական համակարգի առաջամարտիկներ ‹‹Ալ Ղաիդայի››, ‹‹Ալ Նուսրա ճակատի››, սալաֆականների և նմանատիպ կազմակերպությունների հսկողության տակ, որոնք հավաքվել են այստեղ Մերձավոր և Միջին Արևելքից, Եվրոպայից ու Ռուսաստանից: Պատկերացնելու համար նրանց ուժը, նշենք, որ ‹‹Ալ Ղաիդայի›› շարքերում հաշվվում է 10 հազար սվին:

Իրենց գործողությունների և նպատակների իրագործման ձևերով ու մեթոդներով ‹‹Եղբայր մուսուլմանները›› թվարկված կառույցների համեմատությամբ «անմեղ երեխաներ» են:

Նրանց հիմնական նպատակը Սիրիայում իսլամական խալիֆաթ ստեղծելն է, որն ընդգրկելու է Մեծ Մերձավոր Արևելքը, Իրանը, Ռուսաստանը, Չինաստանը: Գլխավոր հակառակորդներն են` իրենց ստնտու մայրը` Վաշինգտոնը, և շիիզմը:

Այս խելացնոր պլանները, իհարկե, դուրս են նորմալ տրամաբանության սահմաններից, բայց, ինչպես նշում է Զբիգնև Բժեժինսկին, կարող են ստեղծել Բալկանո-Եվրասիական գոտու քաոս:

Գալով Սիրիական իրականությանը` արմատական իսլամիստները կարող են գործել անուղղելի ավերածություններ: Նրանց` պրոֆեսիոնալ մարդասպանների համար զանգվածաբար ալավիներին, դրուզներին, քրդերին, շիաներին, քրիստոնյաներին, մի խոսքով` բոլոր ‹‹անհավատներին›› գլխատելը, կրծքավանդակները բացելը կամ ողջ-ողջ այրելը քիթ սրբելու պես մի բան է:

Հայերի ապագան ավելի քան է մտահոգում մեզ, քանի որ այդ փափթփուկներից շատերը մարզվում են Թուրքիայում և գալիս են իրենց ‹‹սրբազան պարտքը կատարելու›› Սիրիայում: Կգտնվե՞ն արդյոք այնտեղ ուժեր այս առիթը որոշակի նպատակներով օգտագործելու համար:

Իսկ ի՞նչ կանխարգելիչ միջոցներ պետք է ձեռնարկվեին, և ի՞նչ է հիմա հնարավոր անել հայկական համայնքի ֆիզիկական ապահովության համար:
Համայնքի ներքին հնարավորություններն այդ հարցում, կարծում եմ, չնչին են: Հայաստանում և սփյուռքում հնչած ծրագիր-առաջարկները, այդ թվում եկեղեցու և որոշ քաղաքական կուսակցությունների կողմից, այն է` պահել չեզոքություն և կազմակերպել ինքնապաշտպանություն, ինչպես որ արեց լիբանանահայությունը 17-ամյա քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում, մեղմ ասած, լուրջ և ռացիոնալ չէ:

Նախ` այն ժամանակ միանգամայն այլ էին աշխարհաքաղաքական իրավիճակն ու ուժերի հարաբերակցությունը: Պատերազմ էր ոչ թե մուսուլմանների միջև, այլ կռվում էին հիմնականում քրիստոնյաններն ու մուսուլմանները: Վերջին հաշվով` կար հզոր ԽՍՀՄ-ը, որն իր հովանոցի տակ էր առել հայ համայնքը: Մշտական նյութական և բարոյական օգնությունը և Մոսկվայի պաշտոնական դեմարշները փաստորեն ապահովում էին հայ համայնքի ֆիզիկական անվտանգությունը: Վճռական նշանակություն ունեցան ՏԱՍՍ-ի հայտարարություններն առ այն, որ հայերին վնասելու դեպքում` հեղինակները ‹‹գործ կունենան Մոսկվայի հետ››:
Հայաստանի Հանրապետությունն այդ հնարավորությունները չունի: Սակայն, ըստ պաշտոնական հաղորդագրությունների, ներգաղթողներին ցույց է տրվում ֆինանսական ու բարոյական օգնություն` բնակարանային, աշխատանքային և ուսման հարցում: Չմոռանանք, որ հայաստանցիներն իրենք էլ գտնվում են սուղ պայմաններում: Անոթն այնքան հեղուկ է տեղավորում, որքան կարող է:

Սակայն, ըստ իս, տեղի է ունեցել մի կարևոր վրիպում: Հայաստանի համապատասխան մարմիններն ու ծառայությունները պետք է նախօրոք հաշվարկեին սիրիական դեպքերի սկզբնավորումը, զարգացումները և հնարավոր վերջաբանը: Նման վերլուծության գոնե ես ծանոթ չեմ:

Այնուհետև խորը և համակողմանի ուսումնասիրության հիման վրա պետք է մշակվեր համակարգված քաղաքական-դիվանագիտական ծրագիր, և այն իրագործվեր պետական մակարդակով` ներգրավելով սփյուռքի ողջ ներուժը:

Չգիտես ինչու` անտեսվում է այն հանգամանքը, որ սիրիական խառնարում վտանգված էթնիկ խմբերից միայն հայերն են, որ ունեն պետականություն: Իսկ ի՞նչ է, մենք դադարե՞լ ենք Հայաստանը համարել ողջ հայության հայրենիքը: Արդյո՞ք կառավարությունը միջազգային համապատասխան ատյաններում (ՄԱԿ, ԵԱՀԿ, Եվրախորհուրդ, Արաբական պետությունների լիգա և ուրիշներ) ահանզանգել է, որ մեկ հարյուրամյակում մեր ազգը կարող է տեսնել երկրորդ եղեռնը:

Դիվանագիտական շփումներ ունեցե՞լ ենք ֆիգուրանտ երկրների համապատասխան մարմինների հետ: Ուսումնասիրե՞լ ենք արդյոք ‹‹Եղբայր մուսուլմանների›› հետ թեկուզ միջնորդված ճանապարհով բանակցելու հնարավորությունները` հայերին հարվածի տակից դուրս բերելու համար (Եթե շահերդ պահանջում են, պարտավոր ես բանակցել սատանայի հետ անգամ):

Ըստ երևույթին, ճիշտ կլիներ ժամանակին դուրս բերել հայերին Սիրիայից: Դա կարող է թվալ ոչ իրական, սակայն հնարավոր տարբերակ էր` մոբիլիզացնելով ողջ 10-միլիոնանոց հայության հնարավորությունները: Իսկ թե ուր կարելի կլիներ տեղափոխել սիրիահայությանը` այլ հարց է: Սակայն երբ խաղաքարտին դրված է մարդկային կյանքը, կարելի է հաշտվել նաև ընտրության սահմանափակության հետ:

Հիմա Միջերկրականի ջրերում է ռուսական ռազմական նավատորմը: Անհրաժեշտության դեպքում կարելի է օգտագործել առիթը այդ նավերով հայերին երկրից էվակուացնելու համար: Էլ ո՞ր օրվա համար ենք մենք ռազմավարական գործընկերներ:

…Դեռ մեկ տարի առաջ ես գրել և ասել էի, որ եթե հայ համայնքը չթողնի Սիրիան, նրա դեմ կարող են սարքել Բարդուղեմիոսյան գիշեր: Եղան առարկություններ, թե դրանք դրամատիզացված և մռայլ կանխատեսումներ են: Բայց ամեն կարծիք գոյության իրավունք ունի:

Ես ամբողջ հոգով ցանկանում եմ, որ սխալված լինեմ: Դա ինձ միայն ուրախություն կպատճառեր:

NYUT.am
ՃԳՆԱԺԱՄԱՅԻՆ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
3956 reads | 16.09.2013
|
avatar

Մուտքանուն:
Գաղտնաբառ:
Copyright © 2019 Diplomat.am tel.: +37491206460, +37499409028 e-mail: diplomat.am@hotmail.com