ԱՇԽԱՐՀԱԿԱՐԳԻ ՉԻՆԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱՅԱՑՔԱՅԻՆ ՊԱՏԿԵՐԱՑՄԱՆ ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՋ ԱՄԵՐԻԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔ ՉՈՒՆԻ ԹԵԼԱԴՐԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻՆ, ՈՐ ՄԱՐԴԱՍԻՐԱԿԱՆ ԽՈՒՄԲ ՉՈՒՂԱՐԿԻ ՍԻՐԻԱ ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ (ԼՂՀ) ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԱՄԲՈՂՋԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՃԱՆԱՉՄԱՆ ԱՌԿԱ ԱՆԿԱՍԵԼԻ ՀԻՄՔԵՐԸ ՎՃՌԱԿԱՆ ՓԱՇԻՆՅԱՆ. ՀԱՐՅՈՒՐԱՄՅԱԿՆԵՐ ԱՆՑ ՀԱՅ ԶԻՆՈՒԺԻ ԴՐՈՇԱԿԸ՝ ՍԻՐԻԱՅՈՒՄ ՎԱՐՉԱՊԵՏԻ ԱՅՑԻՑ ԱՌԱՋ ԽՈՐՀՐԴԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՆՊԱՏԱԿՈՎ ԻՐԱՆ Է ՀՐԱՎԻՐՎԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ ՆԱԽԱԳԱՀԸ ՓԱՇԻՆՅԱՆԻ՝ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳԱԼՈՒՑ ՀԵՏՈ ԱՇԽՈՒԺԱՑԵԼ Է ՀԱՆԴԻՊՈՒՄՆԵՐԻ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ, ԿՈՆՏԱԿՏ ԿԱ․ ԱՐՄԱՆ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆԸ՝ ՓԱՇԻՆՅԱՆ-ԱԼԻԵՎ ՀԱՆԴԻՊՄԱՆ ՄԱՍԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԵՎՐՈՊԱՅԻ ՊԵՐՃԱՆՔԻ ԵՎ ԹՇՎԱՌՈՒԹՅԱՆ ԱՐԱՆՔՈՒՄ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄ ԳԱԱ-ՈՒՄ՝ ՆՎԻՐՎԱԾ ՀՐԱՆՏ ԴԻՆՔԻ ՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ 12-ՐԴ ՏԱՐԵԼԻՑԻՆ ԻՆՉՈ՞Ւ ԵՆ ԵՐԿՈՒ ՄԱՅՐՑԱՄԱՔ ԴՈՒՐՍ ՄՆԱՑԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ VII. ԲԱՆԱԿՑԱՅԻՆ ԱՐՎԵՍՏ. ԵՐԲ ԴԻՄԱՑԻՆԴ ՔԵԶՆԻՑ ԹՈՒՅԼ Է ԿԱՄ ՈՒԺԵՂ

ԺԻՐԱՅՐ ԼԻՊԱՐԻՏՅԱՆ. «ՄԵԶ ՍՊԱՌՆԱԼԻՔԻ ՏԱԿ Է ԴՐԵԼ ԱՅՆ ԵՐԿԻՐԸ, ՈՐԸ ՄԵԶ ՊԱՇՏՊԱՆ ԷՐ ՀԱՆԴԻՍԱՆԱԼՈՒ»
Հարցազրույց ՀՀ առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ավագ խորհրդական (1994-97 թթ.), դիվանագետ, պատմաբան, պրոֆեսոր Ժիրայր Լիպարիտյանի հետ: (ՍԿԻԶԲԸ՝ ԱՅՍՏԵՂ)

- Դուք ասացիք, թե ԱՄՆ-ը կորցրել է Կովկասը, բայց կարծես թե Ռուսաստանի դիրքերը միայն Հայաստանում են ամուր, այդպես չէ՞:

- Այդքան էլ պարզ չէ, թե արդյո՞ք Վրաստանում ԱՄՆ-ը ուժեղ է: Ի վերջո, ԱՄՆ-ը իբրև թե ուժեղ էր Վրաստանում Սահակաշվիլիի օրոք, բայց Ռուսաստանը մտավ, գրավեց Հարավային Օսիան, և ի՞նչ պատասխանեց ԱՄՆ-ը, ի՞նչ արեց: Մի քիչ նեղացան` «այս շաբաթ ձեզ հետ սուրճ չենք խմի, բայց մյուս շաբաթ միասին կգնանք սրճարան» տարբերակով:

- Սա հետաքրքիր ֆենոմեն է, ըստ էության, Ղրիմում ևս հաղթեց նա, ով վճռական քայլեր ձեռնարկեց: Փաստորեն, հաղթում է նա, ով վճռակա՞ն է, վճռական մենա՞կն է հաղթում:

- Ոչ, վճռական ասվածը միանշանակ չէ: ԱՄՆ-ը վճռական լինելու համար պետք է բանակ ուղարկեր և պատերազմ սկսեր Ռուսաստանի դեմ, բայց չէր անի, թեև այդ ուժն ուներ: Եվ սա Ռուսաստանի վճռականությունը չէր: Սա Ռուսաստանի հաշվարկն էր, որ ինքը Ղրիմում կա, ունի բազաներ և նաև պատմական գիտակցություն, որ Ղրիմն իրենն է: Ուրեմն այս բոլորը Պուտինի հաշվարկներն են, թե` ես սա անեմ, նրա՞նք ինչ են անելու: ԱՄՆ-ին կամ Արևմուտքին մնում է, որ քայքայեն Ռուսաստանի տնտեսությունը, բայց այդ դեպքում հայտնի չէ, թե ինչ կպատահի, որովհետև Եվրոպան որոշակի կախվածություն ունի ՌԴ-ից: Իմ կարծիքով` դինամիկան երկու կողմից էլ ցածր մակարդակի վրա է, այսինքն` բավարարվում են միմյանց նկատմամբ մանր սպառնալիքներով: Այն, ինչ նոր աշխարհակարգ էր համարվում, հատկապես 1991-ից հետո, այլևս գոյություն չունի, բայց յուրաքանչյուրը տակավին հղումներ է անում այդ աշխարհակարգի սկզբունքներին: Եվ սա ցածր մակարդակ է: Այսինքն` ո՞ւմ են խաբում: Երբ Օբաման խոսում է տարածքային ամբողջականությունից, Պուտինը` ինքնորոշման իրավունքից, ո՞ւմ են խաբում: Ինձ համար այս ամենը թատրոն է, եթե փորձենք վերլուծել` ըստ արդեն հյուծված սկզբունքների:

- Պարոն Լիպարիտյան, ի՞նչ կարծիք ունեք Ղրիմի և ղարաբաղյան հարցի միջև անցկացվող զուգահեռների մասին: Այս առումով` առաջին հերթին պետք է հիշել Ժիրինովսկու հայտարարությունը` Լեռնային Ղարաբաղի վերաբերյալ:


- Ժիրինովսկին ընդհանրապես արտահայտում է այն, ինչ պետությունն այդ րոպեին չի ուզում ասել: Միտքը նետում է ասպարեզ, որից հետո մարդիկ համաձայնում են կամ դեմ են լինում, կարևոր չէ: Կարևորն այդ գաղափարը շուկա մտցնելն է: Ժիրինովսկին ծիծաղելի չէ, նա լուրջ մարդ է, ուրեմն նրա ասածներն էլ շատ լուրջ են և դրանց զգույշ պետք է վերաբերվել: Ասեմ, որ դրանից հետո նվազ ծիծաղելի մարդիկ Ռուսաստանում և Հայաստանում ասում են` բայց ինչո՞ւ ոչ: Եվ սկսվում է պրոցեսը. տեղի են ունենում իրադարձություններ, որոնք լեգիտիմացնում են այդ մոտեցումը: Նպատակն այն է, որ առաջին անգամ որպես ծայրահեղություն հնչած կարծիքը վերածվի քննարկելի և հետո` ընդունելի մոտեցման: Այնպես որ, Ժիրինովսկին կարևոր երևույթ է: Մեր քաղաքական մշակույթում ունենք մի քանի կարևոր երևույթներ, որոնցից մեկն ամենանվազ հույսից կառչելն է: Անգլերեն ասում են` «wishful thinking», այսինքն` ցանկալին որպես իրականություն ընդունելը: Կոսովոյի օրինակից կառչեցինք, հիմա կառչում ենք Ղրիմից, որովհետև ուզում ենք հավատալ, հույս ունենք, որ մեր դեպքում էլ կարող է այդպես լինել: Բայց կարևոր է հասկանալ, որ նման որևէ երևույթ նախադեպ չի դարձել: Որոշումները հիմնված չեն այդ նախադեպերի վրա` Կոսովո, Ղրիմ, Չեչնիա, Շոտլանդիա կամ որևէ այլ հիմնախնդիր: Դրանք նորմատիվ չեն: Եթե միջազգային սկզբունքները կատարյալ լինեին, ու բոլորն էլ դրանք հարգեին, մենք այլ աշխարհում կապրեինք, չէ՞:

- Ղրիմի հանրաքվեից հետո Ստեփանակերտում կազմակերպվեց տոնախմբություն, համերգ` ի նշան աջակցության Ղրիմի ժողովրդին: Սա Հայաստանում միանշանակ չընդունվեց, մի քանի քաղաքական գործիչներն էլ կասկած հայտնեցին, որ դա ինքնաբուխ չէր, այլ կազմակերպվել էր Ռուսաստանի հրահրմամբ: Համաձա՞յն եք սրա հետ:

- Չգիտեմ, որովհետև մանրամասներին ծանոթ չեմ: Կարող է այդպես լինել, բայց այսպիսի «ինքնաբուխ» խանդավառություների դեպքում` մեր իշխանությունների կամ Ռուսաստանի կողմից կազմակերպված, կա մի հարցում. Ռուսաստանը երբևէ մտածե՞լ է Ղարաբաղի ինքնորոշման իրավունքը հարգելու և անկախությունը ճանաչելու մասին կամ նման բան խոստացե՞լ է Հայաստանին ու ԼՂՀ-ին: Ես չեմ տեսել: Երբ Կոսովոյի անկախությունը ճանաչելու հարց կար, Ռուսաստանն Արևմուտքին զգուշացրեց Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի կապակցությամբ, իսկ Ղարաբաղի մասին չհիշեց: Ղարաբաղի պարագայում Ռուսաստանի կողմից խոսք չի եղել ԼՂ-ի հանրաքվեն հարգելու մասին: Իսկ այն, ինչ խոսվում է վերջերս Ռուսաստանում և արդեն մեզ մոտ, Ղարաբաղը Ռուսաստանին միացնելու, այսինքն` առնվազն հայկական հակակշռից դուրս հանելու մասին է խոսքը: Ես չեմ կարծում, որ Ռուսաստանն ուզում է Ղարաբաղը միացնել իրեն, որովհետև դա նշանակում է` Ադրբեջանին դարձնել մշտական թշնամի, իսկ Մոսկվան դա չի ցանկանում: Նա Հայաստանին տալիք չունի և այնքան առնելիք էլ չունի: Ինչ որ պետք է, արդեն տվել ու առել է: Հիմա նրան պետք է Ադրբեջանին կարգի բերել, այսինքն` մտցնել ռուսական ազդեցության գոտու մեջ: Ռուսաստանը դա չի կարողանա անել, եթե վերցնի Ղարաբաղը` որպես Ռուսաստանի մաս, կամ ընդունի ներկա կարգավիճակը և այն օրինականացնի: Իրեն պետք է ինչ-որ միջանկյալ կարգավիճակ, որը ԼՂ-ն կպահի իր հակակշռի տակ, բայց առանց արձանագրելու, որ վերցրել է Ադրբեջանից: Դրանից հետո կբանակցի Ադրբեջանի հետ, նրանից կստանա այն, ինչ իրեն անհրաժեշտ է, և Ադրբեջանին կտա այն, ինչ Ադրբեջանին պետք է:

- Վերջին հարցազրույցում ասել էիք, թե «ռուսները կվերցնեն Լաչինը, ու հարցը կփակվի»: Ինչո՞վ է սա պայմանավորված:

- Եթե նայեք ռուսական դիրքորոշումը, առաջարկները, Ռուսաստանի օժանդակությամբ ԵԱՀԿ-ի առաջարկները, այդ բոլորի մեջ երկու մշտական բան կա: Առաջինը` չեն խոսում կարգավիճակի մասին, երկրորդը` Լաչինը պետք է վերահսկվի միջազգային ուժերի կողմից, այսինքն, փաստորեն, ռուսական ուժերի կողմից: Սա անփոփոխ դիրքորոշում է եղել: Եվ եթե իրենք Լաչինը վերցնեն, մենք այլևս հակակշիռ չենք ունենա Ղարաբաղի վրա: Այդ ժամանակ կկարողանան որոշ բաներ պարտադրել Հայաստանին, որոշ բաներ` Ադրբեջանին: Ես հաստատ չեմ կարող ասել, բայց երկար տարիներ բանակցությունների մեջ եմ եղել, զբաղվել եմ այս հարցով, հետո 15 տարի շարունակել եմ ուսումնասիրել, և որքան մտածում եմ, հստակ է, որ նրանք տարածքները տալու են, Լաչինն իրենք են վերցնելու և գործածելու են պաղ ու տաք ծորակի նման: Օրերս մի ռուս պաշտոնյա, կարծեմ` նախագահի ազգամիջյան հարցերով խորհրդականը, հայտարարել է, թե Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև ռազմական գործողությունների վերսկսման դեպքում իրենք չեն միջամտելու: Նրանք փորձում են կանխատեսել և զինաթափել, որ մենք կորցնենք մեր զգոնությունը: Ի՞նչ պատահեց, երբ Սոչիի օլիմպիադայից առաջ ադրբեջանցիները սահմանի վրա դիվերսիոն հարձակումներ իրականացրին. երեք ռուս պաշտոնյաներ` ներառյալ Պաշտպանության նախարարությունից, հայտարարեցին, որ այդ կրակոցներն իրենց համար անընդունելի են, ու հավելյալ դեսանտ և ուղղաթիռներ բերեցին իրենց ռազմաբազա: Հաջորդ անգամ նրանք կմիջամտեն և կասեն. դուք` Ադրբեջան, Հայաստան, Ղարաբաղ, չարաճճի երեխաներ եք, չեք կարողանում հարցը լուծել, իսկ մենք չենք կարող ընդունել, որ մեր հարևանությամբ այսպիսի հակամարտություն լինի` անդադար կրակոցներ, և, այլն և մենք մտնում ենք: Իսկ նրանք ԼՂ մտնելու կարիք չունեն, ԼՂ-ն իրենց հակակշռի տակ վերցնելու համար Լաչինը բավական է: Սա է:

- 2013 թ. սեպտեմբերի 3-ը, երբ Սերժ Սարգսյանը հայտարարեց Մաքսային միությանը միանալու Հայաստանի որոշման մասին, դարձել է ելակետային ամսաթիվ: Այն իրավիճակը, որում այժմ Հայաստանը հայտնվել է, փակուղի համարո՞ւմ եք:

- Փակուղի է, եթե նույն տրամաբանությամբ շարունակենք մեր ներկա քաղաքականությունը: Եթե այսպես են մնալու` իշխանությունն էլ, ընդդիմությունն էլ, արդեն փակուղի է: Ըստ իս, «անվտանգությունը» շատ սխալ բառ է այս պարագայում: Եվ եթե սխալ բառ ես գործածում, լուծումն էլ սխալ կլինի` ինչպես, եթե բժիշկը սխալ ախտորոշում անի, բուժումն էլ սխալ կլինի: Սա անվտանգության հարց չէ: Ի՞նչ փոխվեց մեր անվտանգության մեջ սեպտեմբերի 3-ին, որը չկար 2-ին: Մեր անվտանգության գլխավոր խնդիրը ո՞րն է, Թուրքիա՞ն: Բայց Թուրքիայի դեմ մենք պաշտպանություն ունենք, չէ՞: Ռուսաստանի հետ պայմանագիր ունենք` ամենաբարձր մակարդակով: Կամ` արդյո՞ք Թուրքիան մի բան ասաց կամ արեց, որը չկար սեպտեմբերի 2-ին, բայց կար 3-ին: Նման բան չկա: Ուրեմն` Թուրքիայի մասով պետք չէ մտահոգվել: Մյուս հարցը Ադրբեջանն է` Ղարաբաղի կապակցությամբ, սակայն և՛ Քոչարյանի, և՛ Սարգսյանի օրոք մենք անընդհատ ասել ենք` Ադրբեջանը մի հատ շարժվի… Ուրեմն` Ադրբեջանի հետ էլ հարց չունենք: Իրանի՞ հետ հարց ունենք, Վրաստանի՞: Ո՛չ: Ուրեմն` ո՞րն է հարցը: Սա Մոսկվայի կողմից սպառնալիքի հարց է, և մենք պատասխանատվություն ունենք, թե ինչու և ինչպես հասանք այստեղ: Անվտանգություն եզրույթով այս կացությունը բացատրելը նշանակում է` խուսափել պատասխանատվությունից: Այս հանրապետության հարցերը լուծելը պետական մտածելակերպ և պատասխանատվություն է պահանջում: Մեր քաղաքական գործիչների մեծ մասը պատրաստ չէ դրան: Ավելին` մեկ կարևոր մասը կուզենար վերադառնալ 1980-ական թվականներին, երբ ամեն ինչ պարզեցված էր, Ցեղասպանության հարց կար…

Իսկ սա նշանակում է նաև, որ մենք չենք կարող անկախ լինել: Իրականում հարցն այն է, որ մեզ սպառնալիքի տակ է դրել այն երկիրը, որը մեզ պաշտպան էր հանդիսանալու: Մենք մոռացել ենք, թե ինչու անկախության գնացինք: Թերևս, այն, ինչ տեղի է ունենում այսօր, մի խոստովանության ընթացք է, որ մենք կարողություն չունենք անկախությունը պահելու, որ այլևս հավես էլ չունենք: Այդ դեպքում, ուրեմն, մենք Արտգործնախարարության կարիք չունենք, մենք արտաքին քաղաքականության կարիք չունենք, քանի որ, եթե կա վախ, որը քաղաքականությունը սահմանող մի գործոնի ենք վերածում, Ռուսաստանն ինչ ասի, պիտի անենք: Եթե սա է, ասեք, ու փակենք այդ կառույցը, դեսպանատները: Ի վերջո, մեծ ծախս է, չէ՞: Ես չեմ կատակում: Ի՞նչ կարիք կա արտաքին քաղաքականության, պաշտպանության: Այդ ամենը հանձնենք Ռուսաստանին, որովհետև Ցեղասպանություն է եղել, և ենթադրում ենք, որ պիտի նորը լինի: Ես համաձայն չեմ այդ բոլորին, բայց տեսնում եմ, որ այդ մթնոլորտն է ստեղծվում` գիտակցաբար թե ոչ:

- Լևոն Տեր-Պետրոսյանը նախորդ տարվա իր ելույթներից մեկում խոսելով նույն ՄՄ հարցի շուրջ ասաց, թե իր համար հավասարապես մերժելի է թե՛ «արևմտամետների մոտեցումը», որը բացարձակապես հաշվի չի նստում Ռուսաստանի գործոնի հետ, և թե… «զորիբալայանական տիպի ռուսամետների գյուլիստանյան փիլիսոփայությունը», որը նա անվանեց «ազգային իմպոտենցիայի խոստովանություն»…

- Բալայանինը փիլիսոփայություն չէր, ծառայության հավատարմագիր էր:

- Այո՛, սա, ըստ էության, գալիս է «Ղարաբաղ» կոմիտեի այն մոտեցումից, որ «մտայնությունը, որ Հայաստանը, շրջապատված լինելով այլակրոն, թշնամի ազգերով իր գոյությունը կարող է պահպանել միայն որևէ հզոր պետության հովանավորության շնորհիվ, հայ ժողովրդին մատնում է բարոյական ստրկության»: Հայաստանը, հայ ժողովրդի ազգային գաղափարախոսությունը չունի՞ քաղաքական ռեսուրս` ինքնուրույն գոյատևելու տարածաշրջանում` առանց Ռուսաստանի կամ որևէ այլ գերտերության հովանավորության:

- Շատ ճիշտ հարցադրում է: Ինքնուրույն` դեռ ոչ, մինչև կարողանանք Թուրքիայի հետ հարցերը պարզել: Այսքան տարվա հակադրությունն ու ատելությունն արմատախիլ անելու համար ժամանակ է պետք: Թուրքիան էլ դինամիկ զարգացող պետություն է և անդադար փոխվում է: Մենք պետք է մտածենք, որ երբ այսօր կերտում ենք մեր պատմությունը կամ էլ քանդում ենք, գործո՞ն ենք այս բոլորի մեջ, կարևո՞ր է, թե մենք ինչ ենք ասում, և ի՞նչ չենք ասում, որ պետք է ասեինք: Կարևո՞ր է, որ չանեինք այն, ինչ արեցինք, և անեինք այն, ինչ չարեցինք: Սա ասում եմ ընդհանրապես` որպես հիմնական սկզբունք: Այսինքն, Թուրքիայի համար տարբերություն կլինի՞, թե ինչ ենք ասում և ինչ ենք անում: Մենք գործո՞ն ենք մեր պատմության զարգացման մեջ: Թուրքիան զարգանում է Հայկական հարցի, հայության, Հայաստանի նկատմամբ, նա ունի իր ներքին դինամիկան, բայց մեր նկատմամբ էլ կա այդ փոփոխությունը: Եթե կարևոր է, թե մենք ինչ ենք ասում, ուրեմն պիտի ակտիվ քաղաքականություն ունենանք և՛ Թուրքիայի նկատմամբ, և՛ Ղարաբաղի հարցում, որովհետև Թուրքիան հարցը կապում է նաև Ղարաբաղի հետ: Այդ ակտիվ քաղաքականությունն անհրաժեշտ է, որպեսզի առավելագույն հնարավորություն ստեղծենք Թուրքիային տանելու մեզ համար ավելի բարենպաստ ուղղությամբ:

- Եթե խոսում ենք, օրինակ, Թուրքիայի մասին, ապա կարելի է ասել, որ մենք ակտիվ քաղաքականություն չունենք Մերձավոր Արևելքում, այդպես չէ՞:

- Մենք ընդհանապես ակտիվ քաղաքականություն չունենք, ինչո՞ւ միայն Մերձավոր Արևելքում: Ասեք`որտե՞ղ ունենք: Աշխարհը մեզ նայում է Ղարաբաղի հարցի հետ միասին, և Ղարաբաղի հետ կապված մենք պրոբլեմ ենք աշխարհի համար, ոչ թե լուծում: Պետություններն էլ առնվազն օգտագործում են Ղարաբաղի հարցը` մեզ նսեմացնելու կամ այդ հարցը շահագործելու համար: Եվ եթե սրան չանդրադառնանք, շատ ավելի մեծ խնդիրներ ենք ունենալու: Ուշադրություն դարձրեք, թե ինչպես է Իրանն օգտագործում ղարաբաղյան հարցը: Վրաստանը և Իրանը մեր թշնամիները չեն, չէ՞, բայց շահագործում են: Դա ցանկացած պետության իրավունքն է:

- Ձեր վերջին հարցազրույցներից մեկում խոսում էիք Հայաստանի համար «այլընտրանք» ստեղծելու անհրաժեշտության մասին: Կբացատրե՞ք, թե ինչ նկատի ունեք:

- Հիմա դա արդեն պարզ է, նույնիսկ մեր խոսակցությունն այնտեղ է տանում: Ռուսաստանն ասում է` եթե սա չանեք, կկորցնեք Ղարաբաղը: Սա անվտանգության հարց չէ, սպառնալիքի հարց է: Սպառնալի՛ք է: Մեր պաշտպան, դաշնակից պետությունը սպառնում է մեզ: Նշանակում է, որ այդ պետությունը կարող է ամեն հարցում նույնն անել, ինչը կհանգեցնի նրան, որ, ինչպես նշեցի, արտաքին քաղաքականության կարիք չենք ունենա: Ունենք Ղարաբաղ-Ցեղասպանություն բառակապակցություն, և վերջ: Մտածելու բան չունենք էլ: Ուրեմն` չունենք այլընտրանք: Իսկ եթե չունենք այլընտրանք, ի՞նչ պետականություն:

- Այլընտրանքը քաղաքակա՞ն է, թե՞ քաղաքակրթական:

- Ոչ, ոչ, քաղաքակրթականն իմ հոգսը չէ: Քաղաքակրթությունը չես կարող որոշել, ընդհանրապես: Ուղղվածությունը դեպի արժեքային համակարգեր այլ բան է: Այս պարագայում քաղաքակրթությունը մի քիչ սխալ բառ է: Քաղաքակրթականը մտնում է քո կյանքի մեջ, նույնիսկ` եթե չցանկանաս: Քանի՞ տարի ենք որոշել, որ մենք եվրոպացի ենք, բայց դարձա՞նք եվրոպացի: Ո՛չ: Ունենք արևմտյան որոշ արժեքներից գիտակցություն` անպայման: Այլընտրանքն այն է, որ լուծում ես Ղարաբաղի հիմնահարցը և դա դիտարկում ես` որպես պետականության համար կարևոր հարց: Քո՛ հարցը, ոչ թե Մինսկի խմբի, Ռուսաստանի, Ամերիկայի, Ֆրանսիայի: Իսկ եթե դա իմ հարցն է, ինչո՞ւ ուրիշներից խնդրեմ, որ լուծում առաջարկեն, ե՛ս պետք է գտնեմ այն լուծելու միջոցը: Մենք պիտի գնանք, Ադրբեջանի հետ այդ հարցը լուծենք: Եվ Ադրբեջանին էլ պետք է համոզենք, որ դա իրենց հարցն է: Դժվար է, բայց չենք կարող ուրիշ ձևով հարցին մոտենալ: Իրավունք չունենք:

Եթե սպասենք, որ ուրիշները մեր հարցը լուծեն, ապա դա, նախևառաջ, լուծվելու է առավելապես ի վնաս մեզ: Եվ եթե անգամ խնդիրը լուծվի, դրսի միջնորդներն իրենք են առավելագույն չափով օգտվելու այդ լուծումից և, իհարկե, ի վնաս մեզ: Ուրեմն` այլընտրանքն այն է, որ Թուրքիայի ու Ադրբեջանի հետ մեր խնդիրները մենք լուծենք, որպեսզի մյուսներն ամեն անգամ մեր գլխին չկախեն այդ հարցերը և չպարտադրեն ինչ-որ վերաբերմունք ու քաղաքականություն: Սա է այլընտրանքը: Անկախությունն այն չէ, որ անում ես այն, ինչ ուզում ես: Անկախությունն այն է, որ եթե ստիպված ես «ոչ» ասել ինչ-որ մեկին, ապա պետք է ստեղծես իրավիճակ, որը քեզ անկյուն չտանի, ատրճանակը դեմ չտա ճակատիդ: Այնտեղ, ուր հասել ենք, արդեն խնդիր է: Մենք չպետք է դրան հասնեինք, մենք հնարավորությունն ունեինք դա կանխելու: Թերևս, տակավին ունենք այդ հնարավորությունը: Սակայն դա կպահանջի ավելին, քան այսօր դրսևորվում է մեր քաղաքական դաշտում, կամքի մեջ կամ մեր քաղաքական երևակայության մեջ:

www.168.am
ՃԳՆԱԺԱՄԱՅԻՆ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
961 reads | 06.04.2014
|
avatar

Մուտքանուն:
Գաղտնաբառ:
Copyright © 2019 Diplomat.am tel.: +37491206460, +37499409028 e-mail: diplomat.am@hotmail.com