«Ո՛Չ ՎԱՇԻՆԳՏՈՆԸ, Ո՛Չ ԷԼ ՄՈՍԿՎԱՆ ՉԵՆ ՍԱՆՁԱԶԵՐԾԻ ՊԱՏԵՐԱԶՄ» ՆԱԽԻՋԵՎԱՆԻ ԽՆԴՐԻ ՇՈՒՐՋ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԿՈՆՖԵՐԱՆՍ ՀՐԱՎԻՐԵԼՈՒ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ՄՈՍԿՎԱՅԻ ԱԿՆԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ԱՆԿԱՐԱՅԻ ՌԻՍԿԱՅԻՆ ԽԱՂԵՐԸ ԻՐԱՆՈՒՄ ԾԱՎԱԼՎԱԾ ՀԱԿԱԿԱՌԱՎԱՐԱԿԱՆ ՑՈՒՅՑԵՐԻ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐՆ ՈՒ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ, ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՐՁԱԳԱՆՔԸ (2017 Թ. ԴԵԿՏԵՄԲԵՐ – 2018 Թ. ՀՈՒՆՎԱՐ) «ՄԵՆՔ ԳՈՐԾ ՈՒՆԵՆՔ ՆԵՆԳ ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴԻ ՀԵՏ». ԴԵՍՊԱՆ ԴԻՎԱՆԱԳԵՏԸ՝ ԻՐԱՆԻ, ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ և ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ԾՐԱԳՐԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ ՇՆՈՐՀԱՎՈՐԱՆՔԸ ՀՀ ՆՈՐԸՆՏԻՐ ՆԱԽԱԳԱՀ ԱՐՄԵՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆԻՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐՆ ՈՒ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԱՆԿԱՐԱՅԻ ԳԱԳԱԹՆԱԺՈՂՈՎԻ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅԱՄԲ ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ ՓՈՐՁԱԳԻՏԱԿԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆԸ ԽՈՍԵԼ Է ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱԿԱՀՐԵԱԿԱՆ ՏՐԱՄԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ. Ո՞ՒՄ ԱԿԱՆՋՆԵՐՆ ԵՆ ԴՐԱ ՀԵՏԵՎՈՒՄ ԷՐԴՈՂԱՆԻ ՀՐԱՄԱՆՈՎ ԳՅՈՒԼԵՆԻ ԴՊՐՈՑՆԵՐՈՒՄ ԱՇԽԱՏՈՂ ՈՒՍՈՒՑԻՉՆԵՐ ԵՆ ԱՌԵՎԱՆԳՎԵԼ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՊԱՏԺԱՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ ՈՐՊԵՍ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՎՐԱ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ԼԾԱԿ
ԱՐՄԵՆ ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ
Միջազգային հարաբերությունների փորձագետ, մագիստրոս, ԱՐՑԱԽ






Միջազգային հարաբերություններում տնտեսական պատժամիջոցների կիրառումը հայտնի է դեռ Հին Հունաստանից: Ք.ա. 432թ. Աթենքի առաջնորդ Պերիկլեսը արգելք դրեց Մեգարա քաղաքի հետ առևտրին (այդ նաև Պելեպոնեսյան պատերազմների բռնկման պատճառներից մեկն էր): Նոր շրջանում պատժամիջոցների կիրառման տարածված եղանակը տնտեսական շրջափակումն էր, հատկապես` ծովային շրջափակումը: Այդ ընթացքում ամենից շատ վերջինս կիրառվել է ամենամեծ ծովային գերտերության` Մեծ Բրիտանիայի նկատմամբ (12 անգամ):

Նորագույն շրջանում պատժամիջոցներին դիմելու դեպքերը առավել լայն տարածում են գտել, ընդ որում` ոչ միայն առանձին պետության կամ պետությունների խմբի կողմից, այլև միջազգային կազմակերպությունների: ՄԱԿ-ի կանոնադրության 41-րդ հոդվածը նախատեսում է միջազգային անվտանգության և խաղաղության պահպանմանը կամ վերականգնմանն ուղղված այն միջոցները, բացառությամբ` ռազմական ուժի օգտագործման, որոնք կարող են ընդունվել Անվտանգության խորհրդի կողմից. դրանք են` «տնտեսական հարաբերությունների, երկաթգծային, ծովային, օդային, փոստային, հեռագրական, ռադիո և այլ կապի միջոցների ամբողջական կամ մասնակի ընդհատում, ինչպես նաև դիվանագիտական հարաբերությունների խզում»:

Ամերիկացի Գ. Հաֆբաուերը «Economic Sanctions Reconsidered» (3rd edition. November 2007) աշխատության մեջ համահեղինակների հետ համատեղ առանձնացրել էր Առաջին համաշխարհային պատերազմից մինչև 2000թ. փաստագրված պատժամիջոցները` ըստ նպատակների (տես` աղյուսակ 1): Ընդհանուր առմամբ, 86 տարվա ընթացքում արձանագրվել է պատժամիջոցների կիրառման 204 դեպք` 34% հաջողությամբ:

Պատժամիջոցների նախաձեռնությամբ հաճախ է հանդես գալիս ԱՄՆ-ը: Այսպես, դեռ 1919թ. ԱՄՆ-ի նախագահ Վ. Վիլսոնը ասել է. «Բոյկոտի ենթարկված պետությունը մոտ է կապիտուլացիայի: Դիմեք տնտեսական, խաղաղ, լուռ, մահացու միջոցների և ուժի կիրառման անհրաժեշտություն չի լինի: Այդ սարսափելի դեղամիջոց է: Բոյկոտվող պետության սահմաններից դուրս դրանից ոչ ոք չի մահանում, սակայն այն ստեղծում է ճնշում, որին, իմ կարծիքով, ոչ մի ժամանակակից երկիր դիմադրել չի կարող»:

Թեև ԱՄՆ-ի կողմից կիրառված պատժամիջոցները ևս մշտապես չէ, որ հաջողության են հասել: 1960թ. մինչ այսօր ամերիկյան կազմակերպություններին արգելված են Կուբայի հետ շփումները, նույնիսկ` երրորդ երկրների միջոցով: Եվ չնայած 2010թ. տվյալներով ընդհանուր վնասը կազմում է մոտ 1 տրիլիոն դոլար, այնուհանդերձ ԱՄՆ-ն իր նպատակին, այն է` Կուբայի ժողովրդավարացմանը, չի հասել:

Նախորդ տարի Ուկրաինական ճգնաժամին և ՌԴ կողմից Ղրիմի հանրաքվեի ճանաչմանն ի պատասխան` ԱՄՆ-ը նախաձեռնում է Ռուսաստանի դեմ պատժամիջոցներ, ինչին միանում են նաև ԵՄ երկրները և ԱՄՆ-ի այլ դաշնակիցներ: Այս պատժամիջոցները բերում են Ռուսաստանում ֆինանսական ճգնաժամի, միևնույն ժամանակ ՌԴ և ԱՄՆ-ի միջև ապրանքաշրջանառությունը 2014թ. աճել էր 7%-ով: Դա այն դեպքում, երբ ԵՄ-ՌԴ ապրանքաշրջանառությունը նվազել էր 4,3%-ով:

Պատժամիջոցների ազդեցությունն իր «մաշկի վրա» է զգացել նաև Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը: Իրանի հանդեպ պատժամիջոցներ են կիրառել ինչպես առանձին պետություններ (ԱՄՆ), պետությունների խմբեր (2010թ. Կանադայի, Ճապոնիայի, Հրվ Կորեայի, Ավստրալիայի միասնական պատժամիջոցները), այնպես էլ միջազգային կազմակերպություններ (ՄԱԿ): Նպատակը Իրանի միջուկային ծրագրի փակումն էր, սակայն մինչ օրս ԻԻՀ-ը պաշտոնապես չի դադարեցրել այդ ծրագիրը:

Աղյուսակ 1
 
Նպատակը Հաջողած դեպքեր Չհաջողած դեպքերը Ընդամենը Հաջողությունը (ըստ %-ի)
Քաղաքական չափավոր փոփոխություններ 22 21 43 51
Ռեժիմի փոփոխություն և ժողովրդավարացում 25 55 80 31
Ռազմական արկածախնդրությունների խափանում 4 15 19 21
Ռազմական պոտենցյալի վերացում 9 20 29 31
Քաղաքական այլ զգալի փոփոխություններ 10 23 33 30
Ընդհանուր` 70 134 204 34


20-րդ դարի երկրորդ կեսին, երկբևեռ աշխարհակարգի պայմաններում պատժամիջոցները կիրառվում էին կամ ԱՄՆ-ի, կամ ԽՍՀՄ կողմից. պետությունը, որի հանդեպ տնտեսական պատժամիջոցներ էին կիրառվում ԱՄՆ-ի կամ ԽՍՀՄ կողմից, կարող էր առևտրական հարաբերություններ հաստատել ԱՄՆ-ի և նրա դաշնակիցների կամ սոցիալիստական ճամբարի երկրների հետ համապատասխանաբար:

Սառը պատերազմի ավարտին 1990-1991թթ. ՄԱԿ Անվտանգության խորհրդի կողմից Իրաքի նկատմամբ պատժամիջոցներից հետո Իրաքի տնտեսությունը սկսեց անկում ապրել, մեծապես տուժում էր բնակչությունը: 1990թ. ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 661 բանաձևը նախատեսում էր հարկադիր, բայց ոչ ռազմական միջոցների կիրառում Իրաքի նկատմամբ: Այդ միջոցները ներառում էին ապրանքների բոլոր տեսակները, բացառությամբ բժշկական նպատակներով ապրանքները և մարդասիրական օգնության համար նախատեսված սննդամթերքը: Միայն 1990-2003թթ. Իրաքի, Աֆղանստանի, Հարավսլավիայի և այլ պետությունների վերաբերյալ ՄԱԿ պատժամիջոցների հարցերով հանձնաժողովները անցկացրել են 717 նիստ: Այդ նույն տարիներին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը Իրաքի վերաբերյալ ընդունել է 24 բանաձև: Եվ հենց ծանր պայմաններում հայտնված Իրաքի փորձն է, որի արդյունքում այսօր պատժամիջոցները գերազանցապես կիրառվում են ոչ թե ընդհանրապես պետության հանդեպ, այլ պաշտոնյաների, անհատների և կամ կազմակերպությունների հանդեպ:

Այդուհանդերձ, տնտեսական պատժամիջոցները միջազգային հարաբերությունների անբաժան մասն են, թեև դրանք որպես գործիք հիմնականում օգտագործում են արևմտյան երկրները, հատկապես` ԱՄՆ-ը: Դրանք բավարար վնաս են հասցնում տվյալ պետության տնտեսությանը, սակայն արդյունավետ չեն նպատակային առումով, այսինքն` որպես այդպիսին չեն բերում քաղաքական կուրսի, քաղաքական ռեժիմի և այլ փոփոխությունների: Այսպես, Հաֆբաուերը նաև առանձնացրել է պատժամիջոցները ըստ տեսակների (տես` աղյուսակ 2): Այս կերպ ևս արդյունավետության տոկոսը կեսից ցածր է: Պատժամիջոցների հաջողությունը համեմատաբար առկա է ֆինանսական, արտահանման և ներմուծման վերաբերող պատժամիջոցների միասնական կիրառման դեպքում:

Աղյուսակ 2
 
Տեսակը Հաջողած դեպքեր Չհաջողած դեպքերը Ընդամենը Հաջողությունը (ըստ %-ի)
Ֆինանսական, արտահանում և ներմուծում 25 37 62 40
Ֆինանսական 19 34 53 35.8
Արտահանում կամ ներմուծում կամ երկուսը միասին 10 30 40 25
Ֆինանսական և ներմուծում 9 20 29 31
Ֆինանսական և արտահանում 5 23 28 17.9
ՃԳՆԱԺԱՄԱՅԻՆ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
1217 reads | 21.02.2015
|
avatar

Մականուն:
Գաղտնաբառ:
Copyright © 2018 Diplomat.am tel.: +37491206460, +37499409028 e-mail: diplomat.am@hotmail.com