ԱՇԽԱՐՀԱԿԱՐԳԻ ՉԻՆԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱՅԱՑՔԱՅԻՆ ՊԱՏԿԵՐԱՑՄԱՆ ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՋ ԱՄԵՐԻԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔ ՉՈՒՆԻ ԹԵԼԱԴՐԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻՆ, ՈՐ ՄԱՐԴԱՍԻՐԱԿԱՆ ԽՈՒՄԲ ՉՈՒՂԱՐԿԻ ՍԻՐԻԱ ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ (ԼՂՀ) ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԱՄԲՈՂՋԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՃԱՆԱՉՄԱՆ ԱՌԿԱ ԱՆԿԱՍԵԼԻ ՀԻՄՔԵՐԸ ՎՃՌԱԿԱՆ ՓԱՇԻՆՅԱՆ. ՀԱՐՅՈՒՐԱՄՅԱԿՆԵՐ ԱՆՑ ՀԱՅ ԶԻՆՈՒԺԻ ԴՐՈՇԱԿԸ՝ ՍԻՐԻԱՅՈՒՄ ՎԱՐՉԱՊԵՏԻ ԱՅՑԻՑ ԱՌԱՋ ԽՈՐՀՐԴԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՆՊԱՏԱԿՈՎ ԻՐԱՆ Է ՀՐԱՎԻՐՎԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ ՆԱԽԱԳԱՀԸ ՓԱՇԻՆՅԱՆԻ՝ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳԱԼՈՒՑ ՀԵՏՈ ԱՇԽՈՒԺԱՑԵԼ Է ՀԱՆԴԻՊՈՒՄՆԵՐԻ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ, ԿՈՆՏԱԿՏ ԿԱ․ ԱՐՄԱՆ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆԸ՝ ՓԱՇԻՆՅԱՆ-ԱԼԻԵՎ ՀԱՆԴԻՊՄԱՆ ՄԱՍԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԵՎՐՈՊԱՅԻ ՊԵՐՃԱՆՔԻ ԵՎ ԹՇՎԱՌՈՒԹՅԱՆ ԱՐԱՆՔՈՒՄ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄ ԳԱԱ-ՈՒՄ՝ ՆՎԻՐՎԱԾ ՀՐԱՆՏ ԴԻՆՔԻ ՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ 12-ՐԴ ՏԱՐԵԼԻՑԻՆ ԻՆՉՈ՞Ւ ԵՆ ԵՐԿՈՒ ՄԱՅՐՑԱՄԱՔ ԴՈՒՐՍ ՄՆԱՑԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ VII. ԲԱՆԱԿՑԱՅԻՆ ԱՐՎԵՍՏ. ԵՐԲ ԴԻՄԱՑԻՆԴ ՔԵԶՆԻՑ ԹՈՒՅԼ Է ԿԱՄ ՈՒԺԵՂ

ԼՂ ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԳԵՐՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՇԱՀԵՐԻ ԲԱԽՄԱՆ ԿԻԶԱԿԵՏՈՒՄ
ԱՐԱՄ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ
Պատմական գիտությունների թեկնածու, միջազգայնագետ, ԵՐԵՎԱՆ






ԼՂ հակամարտության կարգավորման գործընթացները վերլուծելիս, բնականաբար, պետք է հաշվի առնվեն տարբեր ուժային կենտրոնների և գերտերությունների շահերն ու հակասությունները մեր տարածաշրջանում, որոնք անմիջական ազդեցություն են թողնում խնդրի վերջնական լուծման վրա: Հաշվի առնելով մեր ժամանակներում միջազգային քաղաքական դինամիկ զարգացումները` առանձին և մշտական ուսումնասիրության առարկա են մնում տերությունների, ինչպիսիք են համաշխարհային գերտերություններ ԱՄՆ-ն, Ռուսաստանը, ինչպես նաև տարածաշրջանային տերություններ Թուրքիան, Իրանը, միջազգային կազմակերպությունների, օրինակ, Եվրամիության և այլն, հետաքրքրությունները մեր տարածաշրջանում:

Հարավային Կովկասն իր աշխարհագրական դիրքով պայմանավորված մշտապես գտնվել է տարաբնույթ բախումների կենտրոնում:

ԱՄՆ-ի հետաքրքրությունները հստակորեն պատկերացնելու համար պետք է նախ հասկանանք, թե ինչպիսի արտաքին քաղաքականության է դավանում այս պետությունը: Այդ մասին բավական բաց հայտարարեց ԱՄՆ նախագահ Օբաման ՄԱԿ-ի 2013թ. սեպտեմբերին կայացած համաժողովում, որից ակնհայտ դարձավ, թե այդ գերտերությունը մնում է որպես աշխարհի բոլոր կետերում և իրադարձություններում գլխավոր «ուղղորդողի» և «կարգավորողի» հավակնություններ ունեցող կողմ:

Հասկանալի է, որ այդ, փաստորեն, անսահմանափակ հավակնությունների շրջանակներում է նաև հարավկովկասյան տարածքը: Հարավկովկասյան երկրները ԱՄՆ-ի համար առաջին հերթին հետաքրքրություն են ներկայացնում որպես Ռուսաստանին սահմանակից տարածաշրջանում գտնվող պետություններ, որոնց վրա վերահսկողություն սահմանելու և ազդեցություն գործելու միջոցով հնարավոր է թուլացնել իրենց աշխարհաքաղաքական թիվ մեկ հակառակորդին: Մյուս կողմից էլ Հարավային Կովկասը դիտարկվում է որպես Ռուսաստանին այլընտրանքային ճանապարհ Եվրոպայի և Ասիայի տնտեսական կապերն ապահովելու տեսանկյունից, ինչի հետևանքով ռուսական կողմը կարող է տնտեսական զգալի կորուստներ ունենալ: Եվրամիությունը ևս այս հարցում ունի իր շահագրգռվածությունը, քանի որ հակառակ դեպքում նա կարող է տնտեսական որոշակի կախման մեջ ընկնել Ռուսաստանից: Այս առումով ավելորդ չէ հիշել 2009 թվականին Ուկրաինայի և Ռուսաստանի միջև ծագած հակասությունը, ինչի հետևանքով եվրոպական մի շարք երկրներ զրկվեցին գազի մատակարարումից: Այդօրինակ կախումը թուլացնելու և ինչպես էներգառեսուրսների մատակարարման, այնպես էլ Արևմուտք-Ասիա տնտեսական կապերի ամրապնդման տեսանկյունից, Հարավային Կովկասը դիտարկվում է որպես հնարավոր այլընտրանք:

Բնականաբար Արևմուտքի և առաջին հերթին ԱՄՆ-ի հետաքրքրությունները շոշափում են նաև տարածաշրջանում իրենց ռազմական տեղակայումն ապահովելու ցանկությունը: Պատահական չէ, որ Վրաստանի և Ռուսաստանի միջև 2008-ին տեղի ունեցած կարճատև պատերազմից հետո սկսեց ավելի ակտիվորեն քննարկվել Վրաստանի ՆԱՏՕ-ին հնարավոր անդամակցության հարցը: Այդուհանդերձ մոտ ժամանակներում, մանավանդ Վրաստանում տեղի ունեցած վերջին փոփոխություններից հետո, այս հարցն այլևս նախկին շրջանի պես արդիական չէ, բայց հարկավոր է փաստել, որ ԱՄՆ-ն անպայմանորեն ցանկություն ունի այս կամ այն կերպ ապահովել իր ռազմական ներկայությունը տարածաշրջանում:

Ինչ վերաբերում է Ադրբեջանին, ապա ԱՄՆ-ի իշխող շրջանակների մոտեցումը բավական վառ արտացոլվում է հայտնի քաղաքագետ Зգիբնև Բժեզինսկու վերլուծություններում, որտեղ Ադրբեջանը դիտարկվում է որպես բանալի Աֆղանստան և Միջին Ասիայի երկրներ մուտք գործելու համար: Նաև հաճախ արծարծվում է այն տեսակետը, որ Իրանի դեմ հնարավոր ռազմական գործողությունների դեպքում Ադրբեջանը կարող է հանդիսանալ որպես պլացդարմ` արևմտյան ուժերի ռազմական տեղակայման համար: Իհարկե, Իրան-Արևմուտք հարաբերություններում Իրանի նոր նախագահ Ռոհանիի նախագահության առաջին շրջանում որոշակի դրական տեղաշարժ է նկատվում, ինչը թույլ է տալիս ենթադրել, որ համենայն դեպս մոտակա հեռանկարում ռազմական բախումը կարելի է բացառել: Այս ամենը հաշվի առնելով հասկանալի է դառնում, որ ԱՄՆ-ն ԼՂ հակամարտության հարցում շահագրգռված է Ադրբեջանին սիրաշահելու քաղաքականություն վարելու մեջ: Միևնույն ժամանակ ԱՄՆ-ն խուսափում է ԼՂ հակամարոտթյան կարգավորման գործընթացում կտրուկ փոփոխություններից, քանի որ դա կզրկի նրանց ադրբեջանական կողմի վրա հարկ եղած դեպքում քաղաքական ճնշում գործադրելու հնարավորությունից: ԱՄՆ-ն շահագրգռված է Ադրբեջանին իր ազդեցության գոտի ներքաշելու և այդ երկիրը ռուսական ազդեցության ուժեղացումից զերծ պահելու հարցում, ուստի նրա համար ներկա քաղաքական իրավիճակում առավել ձեռնտու է ստատուս-քվոյի պահպանումը:

Անդրադառնալով Ռուսաստանի հետաքրքրություններին մեր տարածաշրջանում կարելի է նշել, որ բացի այն, որ պատմական բավական երկար ժամանակահատվածում այս տարածաշրջանը եղել է Ռուսաստանի ազդեցության գոտում`լինելով նրա կազմում, այլ նաև ներկա պայմաններում` այն առաջին հերթին Ռուսաստանի համար կարևոր է սեփական երկրի անվտանգության ապահովման տեսանկյունից: Ռուսաստանը միտված է ընդլայնել իր ազդեցությունը տարածաշրջանում, ինչպես նաև դիմակայել Արևմուտքի` Ադրբեջանը որպես ռուսական կողմին շրջանցող գազի և նավթի մատակարարման միջոց օգտագործելու քաղաքականությունն ի կատար ածելուն: Բնականաբար, կարելի է ենթադրել, որ որպես Հայաստանի ռազմական դաշնակից Ռուսաստանի շահերից է բխում ԼՂ հակամարտության կարգավորման գործընթացում հայանպաստ որոշումների կայացումը, բայց վերջիններս խուսափում են առանց կողմերի փոխհամաձայնության որոշումներ կայացնելու նախաձեռնությունից, քանի որ դա կարող է առիթ հանդիսանալ Ադրբեջանի կողմից թշնամական դիրքորոշման ձևավորմանը դեպի Ռուսաստան: Բացի այդ, ԼՂ հակամարտության գոյությունն ապահովում է Մոսկվային լծակներ, որոնք գործի դնելով նրանք զերծ են պահում Ադրբեջանին դեպի արևմուտք կողմնորոշվելուց:

Հետևաբար Ռուաստանը ևս շահագրգրռված է ստատուս-քվոյի պահպանման հարցում, ինչը պատմական այս ժամանակաշրջանում բխում է նրանց պետական շահերից:

Ինչ վերաբերում է տարածաշրջանային տերություններ հանդիսացող Թուրքիային և Իրանին, որոնց դերակատարումը ԼՂ հակամարտության կարգավորման գործում բնականաբար նվազ է քան ԱՄՆ-ինը կամ Ռուսաստանինը, ապա գաղտնիք չէ, որ Թուրքիան, լինելով Ադրբեջանի <<ավագ եղբայրն>> ու ռազմական թիվ մեկ դաշնակիցը, մեծապես շահագրգռված է խնդիրը հօգուտ Ադրբեջանի լուծման հարցում: Իրանի պարագայում խնդիրը մի փոքր այլ է: Նախ Իրանն ունի որոշակի լարվածություն Ադրբեջանի հետ, որի հիմնական պատճառներից մեկն է երկրի հյուսիսում գտնվող Իրանական Ադրբեջան կամ Ատրպատական նահանգի հանդեպ Ադրբեջանի կողմից դրսևորվող նկրտումները:

Իհարկե ոչ պաշտոնական մակարդակով, բայց ադրբեջանական կողմը փորձում է տարածքային պահանջներ ներկայացնել Իրանին: Անգամ ադրբեջանական որոշ շրջանակների կողմից առաջարկություններ են հնչել Ադրբեջանն անվանել Հյուսիսային Ադրբեջան, ինչը հող կնախապատրաստեր իրենց հեռուն գնացող ծրագրերն իրականացնելու համար: Պաշտոնապես, բնականաբար, Ադրբեջանը չի կարող նման պահանջներ ներկայացնել, ինչի համար գոյություն ունեն օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ պատճառներ: Առավել ևս քանի դեռ Ադրբեջանն ունի չլուծված խնդիրներ հայկական կողմի հետ, հարաբերությունների վատթարացումը ԻԻՀ-ի հետ հղի կլինի նրանց համար լուրջ վտանգներով:

Այդուհանդերձ Իրանի իշխող վերախավում էլ հստակ գիտակցում են, որ ԼՂ հակամարտության կարգավորման դեպքում Ադրբեջանի ձեռքերը կազատվեն իրենց հյուսիսային շրջաններում հակաիրանական քարոզչություն իրականացնելու և անջատողական տրամադրություններ հրահրելու համար: Իհարկե չի կարելի պնդել, թե սա կարող է ԻԻՀ-ի կողմից դիտարկվել որպես շատ լուրջ սպառնալիք, բայց տեղին է ենթադրել, որ քանի դեռ հարթված չեն հակասությունները Արևմուտքի հետ, ավելորդ գլխացավանքներից ազատվելու համար ԻԻՀ-ն ևս շահագրգռված է ԼՂ հակամարտության հարցում ստատուս-քվոյի պահպանմամբ:

Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ հարավկովկասյան տարածաշրջանում շահեր ունեցող քաղաքական հիմնական խաղաղացողների համար ներկա պահին առավել ցանկալի է ստատուս-քվոյի պահպանումը:
ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ԵՎ ՄԻՋԷԹՆԻԿ ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
2373 reads | 14.02.2014
|
avatar

Մուտքանուն:
Գաղտնաբառ:
Copyright © 2019 Diplomat.am tel.: +37491206460, +37499409028 e-mail: diplomat.am@hotmail.com