ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼՈԲԲԻՆ ԻՍՐԱՅԵԼՈՒՄ ՍԽԱԼ ՈՒՂՂՈՒԹՅԱՄԲ Է ԱՇԽԱՏՈՒՄ. ՊԵՏՔ Է ԶԱՐԳԱՑՆԵԼ ՀԱՅ-ԻՍՐԱՅԵԼԱԿԱՆ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ. ԱՎԻԳԴՈՐ ԷՍԿԻՆ «ԼԻԲԱՆԱՆԱՀԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ ՎՏԱՆԳՎԱԾ Է, ՆԵՐԳԱՂԹ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԵՔ». ԿՈՉ ՍՓՅՈՒՌՔԻ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆԸ «Տարածքների հանձնման հարցը պետք է բացարձակապես դուրս գա մեջտեղից». Արման Նավասարդյան ԻԻՀ և ՀԱՅԵՐԻ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՆԻԿՈԼ ՓԱՇԻՆՅԱՆԻ ՎԱՐՉԱՊԵՏ ԸՆՏՐՎԵԼՈՒ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅԱՄԲ ԳԵՏԱՆՑԻ ԺԱՄԱՆԱԿ ՓՈԽՈՒՄ ԵՆ ԱՎԱՆԱԿՆԵՐԻՆ. հարցազրույց դեսպանի հետ հայաստանյան իրադարձությունների մասին ՄՀԵՐ ՍԱՀԱԿՅԱՆԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑՐԵՑ ԻՐ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄՈՍԿՎԱՅԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ԱՍԻԱՅԻ և ԱՖՐԻԿԱՅԻ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏՈՒՄ ՄԻԶԵԼ ՔԱՄՈՒ ԴԵՄ. ԴԻՎԱՆԱԳԵՏԸ ՆԵՐՀԱՅԱՍՏԱՆՅԱՆ ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ԱՐՏԱԿԱՐԳ և ԼԻԱԶՈՐ ԴԵՍՊԱՆ ԱՐՄԱՆ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆԻ ԿՈՉԸ ՆԵՐՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՖՈՆԻՆ ՄՀԵՐ ՍԱՀԱԿՅԱՆԸ ՀՐԱՎԻՐՎԵԼ ԷՐ ԲԱՆԱԽՈՍԵԼՈՒ ՄՈՍԿՎԱՅԻ Մ. Վ. ԼՈՄՈՆՈՍՈՎԻ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ «ԼՈՄՈՆՈՍՈՎՅԱՆ ԸՆԹԵՐՑՈՒՄՆԵՐ-2018» ԳԻՏԱԺՈՂՈՎՈՒՄ

ԷՐԴՈՂԱՆՆ ՈՒ ՔՐԴԵՐԸ. 2019 Թ. ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ ԸՆԴԱՌԱՋ
ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՇԵՐԵՆՑ
ԵՊՀ թյուրքագիտության ամբիոնի ուսանող
Հանրային դիվանագիտության դպրոցի շրջանավարտ, ԵՐԵՎԱՆ




2019 թվականը շրջադարձային կետ է դառնալու հանրապետական Թուրքիայի նորօրյա պատմության մեջ: Առաջին անգամ 1 տարվա ընթացքում անց են կացվելու միանգամից 3 ընտրություններ՝ տեղական ինքնակառավարման, խորհրդարանական և նախագահական, որոնցից և ոչ մեկն իր կարևորությամբ չի զիջում մյուսին:

Ռեջեփ Թայյիփ Էրդողանի գլխավորած «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության իշխանության գալուց հետո ՏԻՄ ընտրությունները դարձել են ընտրական հաջողությունների «ողնաշարը»՝ ձևավորելով Թուրքիային բնորոշ քաղաքական յուրահատուկ մշակույթ: Եթե քաղաքական ուժը հաջողություն է արձանագրում ՏԻՄ ընտրություններում, երաշխավորվում է նրա հաղթանակը նաև խորհրդարանական և նախագահական ընտրություններում: Սակայն վերջին 2 տարիների Թուրքիայի ներքաղաքական զարգացումներն ու գործընթացները թույլ են տալիս պնդելու, որ Էրդողանը հսկայական անելիքներ ունի ընտրական հաղթանակն ապահովելու համար: Հեղաշրջման անհաջող փորձից հետո արտակարգ դրությունը դեռևս չի վերացվել, ինչը տրամաբանական է, քանի որ Էրդողանն այդպիսով կարողանում է լուծել այնպիսի խնդիրներ, որոնք ի զորու չէր լինի հարթել առանց արտակարգ դրության: Խոսքը զինվորականներին, առաջին հերթին՝ բարձրաստիճան և քեմալիզմին հավատարիմ սպայական կազմին ձերբակալելու, խորքային պետության (համապատասխանում է լատիներեն Imperium in imperio` «պետություն պետության ներսում» տերմինին) վերջին կադրերին բացահայտելու և չեզոքացնելու, ընդդիմադիր աչքի ընկնող գործիչներին խաղից դուրս թողնելու և քրդական խնդիրը հօգուտ Թուրքիայի ռազմական ճանապարհով լուծելու մասին է:

Հանուն արդարության պետք է նշել, որ մինչև Էրդողանը թուրք առաջին այրերը երբևէ չեն բարձրաձայնել քրդական խնդիրը, ավելին՝ անգամ հրաժարվել են գործածել «քուրդ» եզրը՝ վերջիններիս շատ հաճախ անվանելով «լեռնային թուրքեր»: Եթե Էրդողանի՝ ընտրություններում հաջողություն գրանցելու առաջին բանալին կենտրոնական Փոքր Ասիայի թուրք բնակչությունն է, որն աչքի է ընկնում պահպանողական հայացքներով և ընդգծված իսլամամետությամբ, ինչպես նաև խոշոր քաղաքների գեջեքոնդուական էլեմենտը (խոշոր քաղաքների արվարձաններում հաստատված գյուղական բնակչությունը), ապա երկրորդ բանալին երկրի արևելյան և հարավարևելյան իլերի քրդական տարրն է, որը, որքան էլ զարմանալի է, սակայն համակրում է Էրդողանին: Սա պատճառաբանվում է նրանով, որ Էրդողանը, վարելով չափազանց հաշվենկատ ներքին քաղաքականություն, թույլատրել է դպրոցներում քրդերենի ուսուցումը, քրդական ռադիոն և հեռուստատեսությունը, քրդերեն երգերը, անգամ սեփական շուրթերով հնչեցրել է «քրդական խնդիր» եզրը: Սակայն «քրդական խնդիր» ասելով Էրդողանը հասկանում է ոչ թե քրդերին ինքնավարություն, կամ առավել ևս անկախություն տալու հարցը, այլ սոցիալ-տնտեսական և կենցաղային բնույթի այն խնդիրները, որոնք ունեն Թուրքիայի քրդերը: Ցայսօր քրդերին տրվող անձնագրերում նրանց անվան դիմաց գրելով թուրք, թուրքական պետությունը վերստին փաստում է, որ քրդական հարցին վերաբերում է նույն կերպ, ինչպես իր նախորդները, սակայն զգալիորեն փոխել է այդ խնդրին մոտենալու քաղաքական եղանակները: Էրդողանի կողմից կատարվող շախմատային հաշվարկված քայլ է նաև այն, որ «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության շարքերում ընդգրկում է նաև քրդերի: Իսկ ընտրությունների ժամանակ քրդերը քվեարկում են իրենց քուրդ հայրենակիցներին` ուղղակիորեն իրենց ձայնը տալով նաև «Արդարություն և զարգացում» կուսակցությանը:

Սակայն պայմանավորված Իսլամական պետության ծննդով, ԱՄՆ-ի մերձավորարևելյան վեկտորի փոփոխությամբ, ինչպես նաև տարածաշրջանում Ռուսաստանի և Իրանի դիրքերի ուժեղացմամբ, Թուրքիան վերանայեց իր ներքին և արտաքին քաղաքական կուրսը, որի ճանապարհին թիվ 1 խոչընդոտ դարձան քրդերն ու ապագա միացյալ Քրդստանի տեսլականը: Էրդողանական ապարատը քրդական հասարակական և քաղաքական աչքի ընկնող բոլոր կառույցներին պիտակավորեց «ահաբեկչական» մակդիրով՝ այդպիսով ազատություն տալով իր ձեռքերին և քաղաքական տեսական հայացքների պրակտիկ իրագործմանը: Այս կուրսը, բնականաբար, ունեցավ և շարունակում է ունենալ բումերանգի բնույթ, քանի որ Էրդողանը Թուրքիայի արևելքում կորցնում է ոչ միայն քրդական հսկայական էլեկտորատ, այլև կանգնում է թուրքական պետությունը մասնատման վտանգի առաջ: Սրանով է պայմանավորված, որ 2019 թ. ընտրություններում Էրդողանն իր հույսը դնում է ոչ թե քրդերի, այլ թեկուզև հակառակորդ և երբեմն քաղաքական թշնամի, բայց թուրք գործիչների վրա: Այսպես, հանդիպելով «Ազգայնական շարժում» կուսակցության ղեկավար Դևլեթ Բահչելիի հետ, Էդրողանը լուծեց մի հսկայական գլխացավանք՝ «Գորշ գայլերի» քաղաքական ղեկավարը հրաժարվեց մասնակցել ընտրություններին և իր աջակցությունը հայտնեց Էրդողանին: Ավելին, նա անգամ չբացառեց, որ ազգայնական կուսակցությունը կարող է ոչ է առանձին մասնակցել ընտրություններին, այլ Էրդողանի «ԱԶ» կուսակցության հետ դաշինք կազմել: Այս ամենը տեղավորվում է նաև այն տրամաբանության մեջ, որ վերջին սոցիոլոգիական հարցումների համաձայն «ԱԶ» կուսակցությանն իր քվեն պատրաստ է տալ ընտրողների 45 %-ը: Այսինքն Էրդողանը չի կարողանալու հավաքել 50+ %, իսկ սա այն դեպքում, երբ Թուրքիայում աստիճանաբար հաստատվում է տոտալիտարիզմ: Էրդողանի մտավախությունը մեծ է նաև այն տեսնակյունից, որ ընկնում է նաև նրա անձի վարկանիշը:

Եվ ահա ապագա ընտրություններում հաղթելու և ընդհուպ 2029 թվականը Թուրքիան միանձնյա ղեկավարելու անհագ ձգտումը ավելի է ուժեղացնում նաև Էրդողանի ռազմական կուրսը: Թայյիփ Էրդողանը Սիրիայի քրդերի դեմ պայքարելով լուծում է ոչ միայն իր երկրի տարածքային անքակտելիության հարցը, այլև սեփական իմիջի և քաղաքական ներքին հաղթանակների: Նման պրակտիկա թուրք ղեկավարներն ունեցել են. այսպես, Բյուլենթ Էջևիթի կառավարման շրջանում թուրքերը գրավեցին Հյուսիսային Կիպրոսը և չափազանց ցածր վարկանիշ ունեցող Էջևիթի կուսակցությունը հաղթեց խորհրդարանական ընտրություններում: Սիրիայում իրականացվող օպերացիների ֆոնին էլ նման տրիումֆ կարող է արձանագրել նաև Էրդողանը, մանավանդ, որ նրան իր աջակցությունն է հայտնել նաև ընդդիմությունը: Քեմալ Աթաթուրքի Հանրապետաժողովրդական կուսակցության առաջնորդ Քըլըչդարօղլուն հայտարարել է, որ իր կուսակցությունը Աֆրինի օպերացիայի հարցում կանգնած է Էրդողանի կողքին, իսկ սա այն դեպքում, երբ վերջինս տառացիորեն ամիսների առաջ Անկարայից Ստամբուլ «Արդարության երթ» էր անցկացնում՝ ընդդեմ Էրդողանի անօրինությունների:

Հետևապես, այս ամենից կարելի է բխեցնել, որ Էրդողանը ներքաղաքական խնդիրները խոշոր չափով լուծել է, ինչը չենք կարող ասել արտաքին վեկտորի մասին: Արդեն տևական ժամանակ է, ինչ չեն խաչվում Թուրքիայի և Արևմուտքի, առաջին հերթին՝ Թուրքիայի և ԱՄՆ-ի շահերը: Ավելին, նրանք գործում են միմյանց դեմ: Իսկ թուրք-ամերիկյան լարված հարաբերությունների գլխավոր պատճառը դարձյալ քրդերն են: ԱՄՆ-ն դրական վերաբերմունք ունի քրդերի նկատմամբ, նրանց ահաբեկիչ չի համարում, օգտագործում է Իսլամական պետության դեմ պայքարում և շարունակ զինում է: Իսկ թուրքերը որպես հակակշիռ նկատելիորեն ջերմացնում են իրենց հարաբերությունները ՌԴ-ի հետ՝ ցանկանալով վերջիններիցս ձեռք բերել S-400 համակարգեր: Սա թուրք-ամերիկյան կոլապսի երկրորդ պատճառն է, ինչի համար չի բացառվում, որ ԱՄՆ-ն պատժի Թուրքիային: Իհարկե, դա ամենևին էլ չի նշանակում, թե Թուրքիան վտարվելու է կառույցից կամ կորցնելու է իր տեղն ու դերը, պարզապես ԱՄՆ-ն վերահաստատելու է իր դոմինանտությունը՝ հիշեցնելով Թուրքիային, որ իր մերձավորարևելյան պլանները ձախողվում են հենց նրա պատճառով: Զուգահեռաբար, պետք է չէ անտեսել նաև այն փաստը, որ ԱՄՆ-ն կորցնում է իր հեղինակությունը թե թուրքերի, և թե քրդերի շրջանում: Քրդերը, չնայած զենք են ստանում ամերիկացիներից, բայց նաև հենց նրանց են մեղադրում թուրքերին չսանձելու և Սիրիայում նրանց մուտքն արտոնելու համար, իսկ թուրքերը ԱՄՆ-ին մեղադրում են իրենց երկիրը քանդելու մեծ ցանկություն ունենալու համար, ինչը ևս, արդարացված հիմք ունի: Սրանով ՆԱՏՕ անդամ 2 երկրների միջև առկա լարվածությունը չի ավարտվում, դրան ավելանում է նաև ռազմական օպերացիաների արեալը, ինչն ավելի է թեժացնելու թե Թուրքիա-ԱՄՆ, թե ԱՄՆ-Մերձավոր Արևելք, Թուրքիա-Սիրիա, և թե Թուրքիա-ՆԱՏՕ հարաբերությունների կրքերը, քանի որ Թուրքիան չի սահմանափակվելու Աֆրինով:
ՎԱՆԱՏՈՒՐ ՇԵՐԵՆՑ
613 reads | 03.02.2018
|
avatar

Մականուն:
Գաղտնաբառ:
Copyright © 2018 Diplomat.am tel.: +37491206460, +37499409028 e-mail: diplomat.am@hotmail.com