ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼՈԲԲԻՆ ԻՍՐԱՅԵԼՈՒՄ ՍԽԱԼ ՈՒՂՂՈՒԹՅԱՄԲ Է ԱՇԽԱՏՈՒՄ. ՊԵՏՔ Է ԶԱՐԳԱՑՆԵԼ ՀԱՅ-ԻՍՐԱՅԵԼԱԿԱՆ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ. ԱՎԻԳԴՈՐ ԷՍԿԻՆ «ԼԻԲԱՆԱՆԱՀԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ ՎՏԱՆԳՎԱԾ Է, ՆԵՐԳԱՂԹ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԵՔ». ԿՈՉ ՍՓՅՈՒՌՔԻ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆԸ «Տարածքների հանձնման հարցը պետք է բացարձակապես դուրս գա մեջտեղից». Արման Նավասարդյան ԻԻՀ և ՀԱՅԵՐԻ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՆԻԿՈԼ ՓԱՇԻՆՅԱՆԻ ՎԱՐՉԱՊԵՏ ԸՆՏՐՎԵԼՈՒ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅԱՄԲ ԳԵՏԱՆՑԻ ԺԱՄԱՆԱԿ ՓՈԽՈՒՄ ԵՆ ԱՎԱՆԱԿՆԵՐԻՆ. հարցազրույց դեսպանի հետ հայաստանյան իրադարձությունների մասին ՄՀԵՐ ՍԱՀԱԿՅԱՆԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑՐԵՑ ԻՐ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄՈՍԿՎԱՅԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ԱՍԻԱՅԻ և ԱՖՐԻԿԱՅԻ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏՈՒՄ ՄԻԶԵԼ ՔԱՄՈՒ ԴԵՄ. ԴԻՎԱՆԱԳԵՏԸ ՆԵՐՀԱՅԱՍՏԱՆՅԱՆ ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ԱՐՏԱԿԱՐԳ և ԼԻԱԶՈՐ ԴԵՍՊԱՆ ԱՐՄԱՆ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆԻ ԿՈՉԸ ՆԵՐՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՖՈՆԻՆ ՄՀԵՐ ՍԱՀԱԿՅԱՆԸ ՀՐԱՎԻՐՎԵԼ ԷՐ ԲԱՆԱԽՈՍԵԼՈՒ ՄՈՍԿՎԱՅԻ Մ. Վ. ԼՈՄՈՆՈՍՈՎԻ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ «ԼՈՄՈՆՈՍՈՎՅԱՆ ԸՆԹԵՐՑՈՒՄՆԵՐ-2018» ԳԻՏԱԺՈՂՈՎՈՒՄ

ԱՐՏԱԳԱՂԹԸ ՈՐՊԵՍ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՂԵՏ ԿԱՄ ԹՌԻՉՔ ԴԵՊԻ ԱՆՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆ
Արտագաղթը (էմիգրացիա) և նրա հակառակ երևույթը` ներգաղթը (իմիգրացիա) եղել և մնում են հին ու նոր պատմության անքակտելի բաղադրիչները: Հունաստանի Փարոս կղզում այսօր էլ դեռ կանգուն է մարմարե հուշատախտակ: Այն վկայում է, որ Հելլադայում Քրիստոսից առաջ 1128 թվականին մարդիկ բռնել են գաղթի ճանապարհը` սկիզբ դնելով գաղութային մեծ կոմպանիային: Լավ կյանքը չէ, որ ստիպել է նրանց լքել հայրական օջախը և բախտ որոնել հեռավոր ափերում: Արտագաղթին նախորդել է ներգաղթը: Նորաստեղծ պետություն-քաղաքները` պոլիսները, մագնիսի նման ձգել են բարբարոս ցեղերին: (Այսպես են անվանել հույները մյուս ժողովուրդներին, որոնք չեն խոսել հունարեն): Հելլադայի բերրի հողերը սակավ էին, իսկ հովիվները` շատ: Եվ մարդկանց գերհոսքը նրա գլխին կախեց սովամահության ու ժողովրդագրական պայթյունի վտանգ: Դրությունից դուրս գալու հնարներից մեկն արտագաղթն էր: Հունական արտագաղթին նպաստեցին պոլիսներում բռնկվող քաղաքական կոնֆլիկտները, ինչպես նաև հույների գենային ծածկագրում տեղ գտած ճամփորդելու մարմաջը: Հույները զանգվածաբար ներթափանցում են Հարավային Իտալիա, Սիցիլիա, Միջերկրական, Մարմարա և Սև ծովերի ավազաններ, Իսպանիա, Եգիպտոս, Կիպրոս: Հելլադան աստիճանաբար վերածվում է ծովային տերության: ‹‹Հույները,- գրում է Պլատոնը,- սկսեցին ապրել ծովի շուրջը, ինչպես գորտերը` ճահճում››: Եվ այդ ‹‹գորտերի›› շնորհիվ է, որ նոր տարածքներում բուռն զարգացում ապրեցին տնտեսությունը, արհեստները, առևտուրն ու ծովագնացությունը: Մյուս կողմից` գաղութները մետրոպոլիային բերում էին մեծ հարստություն, բարձրացնում էին նրա հեղինակությունը: Այնպես որ գործընթացը շահավետ էր երկուստեք: Հույները նոր վայրեր էին տանում իրենց օջախի կրակը` իբրև հայրենիքի խորհրդանիշ, իբրև մասունք: Ամենուրեք սրբությամբ պահում էին մայրենի լեզուն, ազգային ինքնությունը, սովորույթներն ու մշակույթը: Ոչ միայն պահում էին, այլև փոխանցում էին օտարներին: Եվ այսպես, հույները նոր միջավայրում չէին ձուլվում (ասիմիլյացիա), այլ հարմարվելով (ադապտացիա) նոր պայմաններին` իրենց էին ձուլում այլ էթնոսների: Սա հունական արտագաղթի ամենաէական, ամենաարժեքավոր հատկանիշն էր: Արտագաղթի շնորհիվ հելլենական քաղաքակրթությունը դուրս եկավ մեկուսացումից, որում նա հայտնվել էր Ք.ա. XI-IX դարերում, վերականգնեց կապերը Հին Արևելքի քաղաքակրթության հետ: Վերջապես, արտագաղթը նպաստեց իրագործելու անտիկ աշխարհի խոշորագույն կայսրություններից մեկի` Հունաստանի աշխարհառազմավարական ծրագրերը: Հունական արտագաղթը դրական քաղաքական երևույթ էր ինչպես իր, այնպես էլ տարածաշրջանի երկրների համար: Այն մարդկությանը պարգևեց հելլենական անկրկնելի քաղաքակրթությունը:


Փախուստ` հանուն հավատի


Հանրահայտ է, որ արտագաղթի հիմքում ընկած են տվյալ երկրի կացության դժվարությունները: Դրա հետ մեկտեղ ամեն արտագաղթ ունի իր դրդապատճառները և առանձնահատկությունները: Եթե Հունաստանից շարժվենք Արևմուտք և հասնենք Անգլիա, որին ինչ-որ մեկը փակցրել է ‹‹Հին Ուրախ›› Old Merry պիտակը, կտեսնենք, որ նրա պատմությունն ունեցել է նաև ոչ ուրախ էջեր` գրված արյունե թանաքով: Այսպես. 14-րդ դարի կեսերին ասպարեզ իջան պուրիտանները (մաքրակենցաղներ)` աղանդավորներ, որոնք կոչված էին վճռորոշ դերակատարության Անգլիայի կրոնական, քաղաքական և սոցիալական կյանքում: Պուրիտանները ձգտում էին լայն բարեփոխումների եկեղեցու մեջ, ավելորդ արարողությունների և նվիրապետական կարգերի պարզեցման: Նրանք մերժում էին եպիսկոպոսական աստիճանը և թագավորի իշխանությունը եկեղեցու վրա, իսկ կաթոլիկական ծեսերը համարում էին Դերաքրիստոսի` նույն Նեռի ժառանգություն: Նրանց պայքարը պետության դեմ կրում էր մշտական բնույթ, որի հետևանքով ենթարկվում էին հարստահարման, քաղաքական, կրոնական հալածանքների, ժամանակ առ ժամանակ պարզապես կոտորվում էին: Նման բռնարարքները հատկապես սաստկացան, երբ գահին բազմեց Կարլ I-ը: Այդժամ պուրիտանները, որոնք կազմում էին ազգի ինը տասներորդ մասը, ստիպված եղան արտագաղթել և, անցնելով ծով ու ցամաք, փնտրել նոր հայրենիք, որտեղ կարող էին ազատ դավանել իրենց կրոնը և կարդալ սիրած Ավետարանը: Տասը տարում երկու հարյուրից ավելի նավեր կտրեցին Ատլանտյանը, և քսան հազար անգլիացի ափ դուրս եկավ Հյուսիսային Ամերիկայում: Նրանք էլ ստեղծեցին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները` սկիզբ դնելով մեծ գաղթականությանը` Հին աշխարհից դեպի Նոր աշխարհ: Ինչ վերաբերում է իմիգրանտ պուրիտանների որակական հատկանիշներին, նշենք, որ նրանց մեծ մասը արկածախնդիր, սնանկացած կամ հանցավոր-փախստականներ չէին, ինչպես ընդունված է կարծել, այլ ունևոր և միջին դասից էին, նույնիսկ խոշոր կալվածատերեր: Նրանց մեջ կային հայտնի փաստաբաններ, քարոզիչներ ու գիտնականներ: Նյութական կարիքը, արկածախնդրությունն ու ագահությունը չէին, որ նրանց մղում էին թողնելու հայրենիքը: Պուրիտանները զոհեցին ամեն բան, միայն թե հավատարիմ մնային իրենց կրոնական համոզմունքներին:
Իմիգրանտները ոչնչացնում են հնդիկներին

Արտագաղթը երկար ճանապարհ է անցել: Ամբողջ ժողովուրդներ են տեղափոխվել երկրից երկիր: Նորագույն պատմության մեջ զանգվածային իմիգրացիայի առաջատարը Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներն է: Միայն «մաքրակենցաղ» անգլիացիները չէին, որ ժամանեցին այստեղ: Խիզախ Մագելանի և Վեսպուչիի հետքերով Նոր աշխարհ նետվեցին ոչ պակաս արի, ամրակազմ և արկածախնդիր մարդիկ, որոնք հարցերը լուծում էին կոլտի ու վինչեստրի միջոցով և ոչ մի բանի առաջ կանգ չէին առնում հարստանալու համար: Եթե գաղութարարների ներթափանցումը Եվրասիա և տեղաբնակների ձուլումն իրենց կատարվում էր աստիճանաբար, առանց մեծ արյունահոսության, հաճախ ի օգուտ այդ տեղաբնակների, ապա ամերիկյան իմիգրացիան սահմանակցեց ցեղասպանության հետ: Այն կարող եք անվանել գենոցիդ, էթնոցիդ, տրայբոցիդ (անգլ. tribe-ցեղ բառից), դրանից ոչինչ չի փոխվի: Պարզապես, ի տարբերություն թուրքերի և նացիստների, որոնք ուրիշ ժողովուրդների բնաջնջում էին ծրագրված, պետական մակարդակով, Նոր աշխարհում սպանում էին մի ակր հողի, արոտատեղի և բիզոնի հոտի համար` առանց սպասելու իշխանությունների հրահանգին կամ թույլտվությանը, որոնք առանձնապես ուժ էլ չունեին այն ժամանակներում: Ի վերջո, ամերիկացի դարձած իմիգրանտները Ամերիկայի երեսից իսպառ վերացրին հնդիկ նախաբնիկներին (աբորիգեններ): Բոլորին: Մեծից` փոքր: Հետո սթափվեցին, դարձան դեմոկրատ, առաջադեմ-մարդասեր, հետո հայտնվեցին խղճահարության ոստայնում, հետո որոշեցին քավել մեղքերը: Եվ քանի որ կարմրամորթ այլևս չէր մնացել, զղջման օբյեկտ ընտրեցին, չգիտես ինչու, սևամորթներին, որոնք, երախտապարտ լինելու փոխարեն, լկտիացան և կատարյալ պատուհաս դարձան հասարակության գլխին: …

Արտագաղթը Ֆրոյդի աչքերով


Իսկ այժմ, մոդայից հետ չմնալու համար, փորձենք արտագաղթի երևույթը դիտել ծերուկ Ֆրոյդի հոգեվերլուծաբանության դիրքերից: Բացի իր բոլոր արժեքներից` նա հայտնի է լայնորեն տարածված մի տեսությամբ, որի անունն է ‹‹Էդիպի բարդույթ››, համաձայն որի գոյություն ունի ենթագիտակցական սեռական հակում որդուց` մոր և աղջկանից` հոր հանդեպ: Այդ տեսությունը հանճարեղ ավստրիացին ստեղծել է` հիմք ընդունելով Սոֆոկլեսի ‹‹Էդիպ արքա» ողբերգությունը››: Ֆրոյդիզմը մեծ գիտություն է: Այն` ընդհանրապես, և նշված տեսությունը` մասնավորապես, խոր հետք են թողել հոգեբանական ուսմունքի ու մարդկային հարաբերությունների ողջ զարգացման վրա: Արդ, որոշ մասնագետներ Էդիպի հայրասպանությունը դիտում են որպես երիտասարդության հաղթանակ և համարում դրական երևույթ: (Հետաքրքիր է, թե ինչ գնահատական կտան նրանք պիոներ Պավլիկ Մորոզովին, որը մատնում է հարազատ հորը և դառնում հերոսության տիպար խորհրդային մատաղ սերնդի համար): Հնարավոր է` ընթերցողի մեջ հարց ծագի, իսկ ի՞նչ ընդհանրություն կարող է լինել ֆրոյդիզմի և արտագաղթի միջև: Բանն այն է, որ նրա հետնորդ հոգեվերլուծաբաններն առ այսօր նորանոր բարդույթներ են հայտնաբերում մեր մեղսաշատ կյանքում, որոնց ծայրը հանգում է, ճիշտ է` միջնորդված, իմիգրացիայի խնդիրներին: Այդ բարդույթներից է, օրինակ, ‹‹Ռուստամի բարդույթը››, որը ‹‹Էդիպի բարդույթի›› ուղիղ հակառակը` անտիպոդը, երբ հայրը` Ֆիրդուսու ‹‹Շահնամե›› պոեմի հերոս Ռուստամը, մենամարտում սպանում է որդուն` Զոհրաբին: Քանի որ այս ողբերգությունը խաղարկվում է Ասիայում, այն համարվում է հետադիմական` Եվրոպայում Էդիպի գործած հանցանքի համեմատությամբ, քանի որ մարդասպանը ծեր է, զոհը` երիտասարդ: Իրավագետներն այս տրամաբանությունից կարող են վատանալ: Իսկ ‹‹Ռուստամի բարդույթը›› իր սև խաղն է խաղում Ռուսաստանի հետ նույնպես: Եվ այն, կարծես թե, ունի իր պատճառները: Այստեղ որդիներ սպանելը, ըստ երևույթին, հոբբիի նման մի բան է եղել: Իրենց ժառանգներին այն աշխարհ են ուղարկել Իլյա Մուրոմեցը, Իվան Ահեղը, Պետրոս Մեծը, Տարաս Բուլբան: Ավելին, հոգեբանները հայտնաբերել են մեկ ուրիշ, ոչ պակաս զզվելի բարդույթ, որի անունն է ‹‹հարսի բարդույթ››: Սա էլ այն դեպքն է, երբ սկեսրայրը ձգտում է հարսին: Այդպիսին է եղել պրոլետարական գրող Մաքսիմ Գորկին. այդ երևույթն արտացոլված է նրա ‹‹Արտամոնովների գործը›› հայտնի վեպում: Նեոֆրոյդիստները կարծում են, որ խորհրդային պատմությունը Էդիպի և Ռուստամի բարդույթների խառնուրդն է` սիմբիոզը: Այսպես. 1917 թվականին երիտհեղափոխականները նախ սպանում են ցար հորը և ամուսնանում են մայր հայրենիքի հետ: Եզրզկացություն` այս բոլոր բարոյաքաղաքական կատակլիզմներն էլ պատճառ են դառնում ռուսաստանյան խոշոր արտագաղթի, որի թիվը մինչև հիմա ճշտված չէ: Հոգեվերլուծաբանների կարծիքով` գոյություն ունի մեկ ուրիշ ոչ պակաս սահմռկեցուցիչ բարդույթ, այսպես կոչված ‹‹Օրեստեսի բարդույթը››, երբ տղան սպանում է մորը: Այդ բարդույթը նրանք կապում են ամերիկյան իմիգրացիայի հետ: Նախ հասկանանք, թե ով է Օրեստեսը: Սպարտայի Արգոս քաղաքի թագավոր Ագամեմնոնը տասը տարի հերոսաբար կռվում է Տրոյայի դեմ` իր եղբոր` Մենելավոսի պատիվը փրկելու և նրա կնոջը` գեղեցկուհի Հեղինեին վերադարձնելու համար, որին փախցրել էր Տրոյայի թագաժառանգ Պարիսը: (Ի դեպ, պատմահայր Հերոդոտոսը կասկածում է, որ Հեղինեին ոչ էլ փախցրել են, այլ ինքն է կամովին փախել Պարիսի հետ, և, ընդհանրապես, կանանց չեն փախցնում, այլ իրենք են կամովին փախչում: Այս վարկածին հավանաբար ծանոթ չի եղել Գայդայը, երբ ստեղծել է կոմերիտուհի-գեղեցկուհի Նինայի պերսոնաժը իր հրաշալի ‹‹Կովկասի գերուհին ֆիլմում):

Շարունակելի


Արման Նավասարդյան
Արտակարգ և լիազոր դեսպան
ԱՐՄԱՆ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ
3346 reads | 16.01.2013
|
avatar

Մականուն:
Գաղտնաբառ:
Copyright © 2018 Diplomat.am tel.: +37491206460, +37499409028 e-mail: diplomat.am@hotmail.com