ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ԵՐԿԱԹՈՒՂԱՅԻՆ ՏԱՐԱՆՑԻԿ ՀԱՆԳՈՒՅՑ ԴԱՌՆԱԼՈՒ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ «ՄԵՏԱՔՍԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՏՈՒՄ» և «ՀՅՈՒՍԻՍ-ՀԱՐԱՎ ՏՐԱՆՍՊՈՐՏԱՅԻՆ ՄԻՋԱՆՑՔՈՒՄ» ՀՀ ԱԺ-ՈՒՄ ՄԵԾԱՄԱՍՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՓՈՔՐԱՄԱՍՆՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏԿԵՐԻ ՓՈՓՈԽՄԱՆ ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՄԱՁԱՅՆ ՀՀ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԸՆՏՐԱԿԱՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔԻ (ԳԻՏԱԿԱՆ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄ) «ԵԹԵ ՎԱՂԸ 60 ԿՄ ՀԵՌԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԶԵՆՔՈՎ ԵՐԵՎԱՆԻՆ ՀԱՐՎԱԾԵՆ, ԷԼԻ՞ ԿԱՍԵՆ ԻՆԺԵՆԵՐԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐ ԵՆ» ՄՀԵՐ ՍԱՀԱԿՅԱՆԸ ՀՐԱՎԻՐՎԵԼ ԷՐ` ԲԱՆԱԽՈՍԵԼՈՒ ՎԻԵՆՆԱՅԻ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԽԱՂԱՂՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱԺՈՂՈՎՈՒՄ ՀԱՅ-ՎՐԱՑԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՋԵՐՄ ԵՎ ՊՐԱԳՄԱՏԻԿ ԵՆ. ՀՀ ԱԳՆ ՆԱԽԻՋԵՎԱՆԻՑ ԵԿՈՂ ՎՏԱՆԳԸ. ՊԱՏԵՐԱԶՄ՝ ԵՐԿՈՒ ՃԱԿԱՏՈՎ ԱԴՐԲԵՋԱՆԱԿԱՆ ԶԼՄ-ՆԵՐԸ ԱՂԱՎԱՂԵԼ ԵՆ ՌՈՒՍ ԴԻՎԱՆԱԳԵՏԻ ԽՈՍՔԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ. ՌԴ ԱԳՆ ԱՐՑԱԽԻ ԳՈՒՅՆԸ. ԿԱՐԵՆ ՕՀԱՆՋ ԹԱՎՇՅԱ ՀԱԿԱՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ԱՆԱՏՈՄԻԱՆ. քաղաքական էսսե ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅԱՆ ԵԶՐԻՆ

«ԵԹԵ ՎԱՂԸ 60 ԿՄ ՀԵՌԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԶԵՆՔՈՎ ԵՐԵՎԱՆԻՆ ՀԱՐՎԱԾԵՆ, ԷԼԻ՞ ԿԱՍԵՆ ԻՆԺԵՆԵՐԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐ ԵՆ»
Ադրբեջանական զինուժի տեղաշարժը Նախիջևանի հյուսիսարևելյան հատվածում դիվանագիտական շրջանակները մտահոգիչ են համարում, ենթադրելով, որ այն հեռահար նպատակներ է հետապնդում: Նախորդ շաբաթ հրապարակվեց արբանյակային լուսանկար, որտեղ հստակ երևում էր, թե որքան է կրճատվել հայկական և ադրբեջանական զորքերի միջև չեզոք գոտին: Հայաստանի պաշտպանական գերատեսչությունը, սակայն, հանգիստ է վերաբերվում այս տեղաշարժերին: Պաշտպանության նախարար Դավիթ Տոնոյանը հայտարարեց, որ անհանգստանալու առիթ չկա, Ադրբեջանը Նախիջևանում ինժեներական աշխատանքներ է կատարում, մինչդեռ հայկական դիրքերից ադրբեջանական զինուժի հեռավորությունն արդեն 750 մետր է: Նախիջևանում կատարվող տեղաշարժերի և դրանց վտանգավորության մասին «Իրատեսի» հետ զրույցում ամիսներ առաջ նախազգուշացրել էր Հայ-ռուսական համալսարանի համաշխարհային քաղաքականության և միջազգային հարաբերությունների ամբիոնի վարիչ, Հայկական դիվանագիտական հիմնադրամի նախագահ, արտակարգ և լիազոր դեսպան ԱՐՄԱՆ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆԸ, ում խնդրեցինք մեկնաբանել նաև վերջին զարգացումները:

-Հրապարակվեց արբանյակային լուսանկար, որտեղ հստակ երևում է որ հայկական և ադրբեջանական ուժերի միջև չեզոք գոտին զգալիորեն կրճատվել է: Սա մտահոգիչ չէ՞, որքան էլ պնդեն, թե ընդամենը ինժեներական աշխատանքներ են:

-Տարեսկզբից մի խումբ վերլուծաբաններ (այդ թվում՝ ես) ուշադրության կենտրոնում են պահել Նախիջևանում տեղի ունեցող իրադարձությունները: Խոսքը նախ և առաջ վերաբերում է այդ տարածքում ադրբեջանական խիստ միլիտարիզացիային: Թուրքիայի և Ադրբեջանի միայն վերջին համատեղ զորավարժանքներին, որոնք տեղի ունեցան Կարսում մայիսի 29-31-ին, մասնակցում էին թուրքական CN-235 ռազմատրանսպորտային ինքնաթիռ, UH-60 Black Hawk բազմանպատակային ուղղաթիռ, CH-47 Chinook բեռնատար ինքնաթիռ, AH-1 Cobra հարվածային ուղղաթիռներ, M-60 տանկեր, ադրբեջանական ԲՄՊ-2 հետևակի մարտական մեքենաներ, հակատանկային համալիրներ, նռնականետներ, ականանետներ և այլ զինատեսակներ: Այսինքն, ժամանակակից զենքի մեծ կուտակում կա այս տարածաշրջանում, ընդ որում՝ ծանր և հարձակողական զենքի: Նախիջևանում են նաև թուրքական բանակի զինուժի 3-րդ կորպուսը, և Ադրբեջանի երկու տիեզերական կայաններից մեկը, որից մենք չունենք: Այն ակտիվ ռազմական հետախուզությամբ է զբաղված, ապրիլյան պատերազմի ժամանակ այդ կայանի շնորհիվ նրանք շատ լավ տվյալներ ունեին մեր հետախուզության հնարավորությունների մասին: Քաղաքական զարգացումների վերջին դինամիկան ցույց է տալիս, որ այնտեղ լուրջ գործընթացներ են տեղի ունենում: Առաջինը աշխարհաքաղաքական խնդիրներ, որոնք անմիջականորեն կապվում են Թուրքիայի քաղաքականության հետ, երկրորդ՝ Ադրբեջանի քաղաքականությունը, և երրորդ՝ տեղի է ունենում միջազգային բոլոր փաստաթղթերի կոպիտ խախտում, սկսած 1920-ի մի քանի պայմանագրերից: Կա 1921-ի մոսկովյան պայմանագիր, որին Հայաստանը չի մասնակցել, համարյա նույն բովանդակությամբ ստորագրված Կարսի պայմանագիր: Ես գտել եմ նաև մի շատ հետաքրքիր փաստաթուղթ՝ Երևանյան համաձայնագիրը, որը միջազգային իրավունքի մասնագետներն ուսումնասիրում են, որ կարողանանք բանակցային գործընթաց սկսել: Այս համաձայնագիրը խիստ արդիական է, քանի որ Թուրքիան վերջին շրջանում մեծ աղմուկ է բարձրացրել 1923-ին ստորագրած Լոզանի պայմանագրի շուրջ: Մեկ ամիս առաջ Էրդողանը հայտարարեց, որ այդ պայմանագիրը պետք է վերանայվի, քանի որ դրա պատճառով Օսմանյան կայսրությունն ահռելի թվով հողեր է կորցրել: Երևանյան պայմանագիրը շատ լավ կռվան է՝ Թուրքիային ապացուցելու, որ եթե նա նման բան է պնդում, բա սա՞ ինչ է: Ի դեպ, Երևանյան պայմանագիրը ստորագրվել է 1920-ի դեկտեմբերի 2-ին, ճիշտ նույն օրը, երբ ստորագրվեց Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը: Պահպանված են այդ օրերին Նարիմանովի ինտերնացիոնալ ոգով ելույթները, թե հողերը պատկանում են Հայաստանին, պետք է վերադարձնել: Սա ասվել է հենց նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին: Այս ամենից զատ, կա նաև Օրջոնիկիձեի նամակագրությունը: Այս փաստաթղթերով վաղը մեր հողերը մեզ չեն վերադարձնելու, սակայն, ըստ մասնագետների, հնարավոր է ծավալել դիվանագիտական և քաղաքական բանավեճ այն խնդրի շուրջ, թե աշխարհաքաղաքական զարգացումներն ինչ պատմական հենք ունեն:

-Այն, ինչ կատարվում է Նախիջևանում, դիվանագիտական կորպուսի համար ազդա՞կ պետք է լինի, որպեսզի միջազգային քննարկումների լայն դաշտ բացվի, և պատմական փաստերը երևա՞ն հանվեն:

-Անշուշտ: Դա պետք է լինի միջազգային լայն ֆորումի ձևաչափով: Ռուսների, Իրանի դեսպանատան հետ եմ խոսել, նրանք պատրաստ են մասնակցելու ֆորումին, կկանչենք նաև վրացիներին, թուրքերին, ամերիկացիներին, ֆրանսիացիներին:

-Իսկ Հայաստանն ինչպե՞ս կարող է շահագրգռել այս երկրներին, որ նրանք ևս պատմական իրողությունները վեր հանելու ցանկություն ունենան:

-Այս ամենը պետք է դիտարկել աշխարհաքաղաքական զարգացումների համատեքստում: Այսինքն, առկա իրողությունները հուշում են, որ գործ ունենք թուրքական նյուօսմանիզմի և պանթուրքիզմի գաղափարախոսության հետ, որն իր գրքում հոյակապ նկարագրում է Թուրքիայի նախկին արտգործնախարար Դավութօղլուն: Իմ խորին համոզմամբ, այսօրվա թուրքական պետական քաղաքականության ենթատեքստում Նախիջևանն առանձին վեկտոր է, որի ուղղությամբ թուրքերը կարող են ծավալել իրենց քաղաքական գործունեությունը: Ռազմական պլանում էլ երկու ուղղություն են մշակել, մեկը՝ Արարատյան դաշտավայրի ուղղությունն է, մյուսն էլ՝ Մեղրու: Այն, ինչ Ալիևն է ասում, թե գրավելու է Երևանը, ամենևին էլ ֆանտազիա չէ, այլ մեծ քաղաքականության մի դրվագ: Էրդողանը, որքան էլ նրան խենթ ու խելառ են համարում, շատ ծրագրված քաղաքականություն է վարում: Մերձավոր Արևելքում վարում է թուրքական ակտիվ միլիտարիզացիայի քաղաքականություն, թարմ օրինակը Սիրիան է, Սուդանը, Սոմալին, այսինքն, բոլոր այն տեղերում, որտեղ կարող են հիմնել ռազմական բազաներ: Մեծ ծրագրեր են կազմում Սաուդյան Արաբիային հարվածելու և Պարսից ծոցը գրավելու: Այս պայմաններում նա խոսում է Լոզանի պայմանագրի մասին: Նախիջևանը նրա համար շատ կարևոր ուղղություն է, քանի որ կա Հյուսիսային Կովկաս, իսկ այստեղ` Միջին Ասիայի մուսուլմանաբնակ շրջաններ: Համոզված եմ, որ համագործակցում են մուսուլմանական պետությունների հետ, այդ թվում՝ Նազարբաևի: Այնտեղից վեկտորը ձգվում է դեպի ՈՒյղուրիա՝ 140-միլիոնանոց մուսուլմանական աշխարհ: Սա միայն իմ կարծիքը չէ, շատերն են այսպես մտածում: Այս հեռանկարը գուցե վաղը չլինի, բայց 5, 10 կամ 20 տարի հետո մեծ հավանականություն ունի իրականանալու: Եթե Թուրքիան մնա այնպիսին, ինչպիսին կա, Օսմանյան կայսրությունը վերակենդանացնելու ծրագիրն իրագործելու է: Հայաստանը միակ երկիրն է, որ նրան մշտապես խանգարել ու խանգարելու է, այնպես որ, երբ խոսում ենք Ղարաբաղի մասին, իրականում այն շատ փոքր մասնիկն է այն քաղաքականության, որ նրանք ուզում են իրականացնել: Խոսքը ոչ թե յոթ շրջան վերադարձնելու մասին է, այլ հիմքում այլ բան է ընկած՝ իրագործել արմենասպան քաղաքականություն:

-Փաստորեն, քաղաքական այն շրջանակները, որոնք պնդում են գնալ զիջումների, վերադարձնել շրջաններ և ստանալ Ղարաբաղի անկախությունը, սխա՞լ են, հարցը յոթ շրջանով չի՞ կարգավորվի, թուրք-ադրբեջանական ծրագիրն ավելի հեռու՞ն գնացող է:

-Այո: Եթե մենք չկարողանանք այսօր դիվանագիտական ու քաղաքական ճիշտ քայլեր անել, կարծում եմ, մեր գլխին մեծ վտանգ կկախվի: Բայց այստեղ կան նաև ռուսական շահեր: Այդ առումով մի դրվագ հիշենք. 1992-ին, երբ սկսվեց պատերազմը, հայկական զորքերը մտան Սարատակ, 18 կմ խորացան, Թուրքիայի կին վարչապետ Թանսու Չիլլերը խուճապի մեջ ընկավ, զորքերն անմիջապես քաշեց դեպի սահման, զանգահարեց Ելցինին ու ասաց, որ պետք է այս ամենի դեմն առնել: Ելցինը, չցանկանալով հարաբերությունները վատացնել Թուրքիայի հետ, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի վրա ճնշումներ գործադրեց, որպեսզի հայկական զորքերի առաջխաղացումը կասեցվի, հետ քաշվեն: Հիմա Ռուսաստանը և Թուրքիան ունեն լավ հարաբերություններ, թե դա ինչ հեռանկար ունի, հարցի մյուս կողմն է: Եթե Նախիջևանի ուղղությամբ մեզ վտանգ է սպառնում, դա անմիջականորեն հանգում է Ռուսաստանի շահերին, որովհետև սա արդեն Ռուսաստանի և ՀԱՊԿ-ի տիրույթում է: Թուրքիան կհամարձակվի՞ գնալ ռազմական քայլերի (չնայած այստեղ կարող են լինել կեղծ երևույթներ, օրինակ, թուրք զինվորներին կհագցնեն ադրբեջանական զինհագուստ, և Ադրբեջանը կդիմի ռազմական քայլերի): Ժամանակին Շապոշնիկովն ասել է՝ եթե Թուրքիան հարձակվի Հայաստանի վրա, կլինի երրորդ համաշխարհային պատերազմ:

-ՀԱՊԿ-ը ե՞րբ իրավունք ունի միջամտելու:

-Ըստ գոյություն ունեցող պայմանավորվածության, կարող է միջամտել, քանի որ իր անդամներից մեկն է ենթարկվում ագրեսիայի: Բայց այստեղ ծագում է այլ հարց: ՀԱՊԿ-ի ամբողջ ուժը կամ էությունը հայ-ռուսական հարաբերությունների մեջ է, ի՞նչ է, Նազարբաևը կամ Լուկաշենկոն պետք է զո՞րք բերեն, չեն բերի: Ի միջի այլոց, մինչև վերջերս Ադրբեջանն ուզում էր Բելառուսից բազմահամազարկ հրթիռային համակարգ գնել, որը «Իսկանդեր» չէ, բայց հզոր զենք է, իսկ այն պետք է տեղակայվեր հենց Նախիջևանում: Գուցե համարձակ հայտարարություն է, բայց հնարավոր է ԱՄՆ-ը Թուրքիային դրդի գնալու այնպիսի քայլերի, որ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները սրվեն: Ինջիրլիքը մինչև հիմա մնացել է, Թուրքիան ՆԱՏՕ-ից դուրս չի գալիս, Թուրքիան կրկնակի խաղ է խաղում: Որքան էլ ասեն, թե Ռուսաստանի հետ բարեկամ է, այդ բարեկամությանը ոչ Անկարան է հավատում, ոչ էլ Մոսկվան: Այս իրավիճակում կարող են անսպասելի կոմբինացիաներ լինել:

-Այսօրվա հայաստանյան քաղաքականությունը բավական հետաքրքիր է. Դավիթ Տոնոյանը հայտարարեց, որ մենք մտահոգվելու պատճառ չունենք, ինժեներական աշխատանքներ են ընթանում, հայկական զինուժը հսկողության տակ է պահում իրավիճակը:

-Երբ 3-4 ամիս առաջ սկսվեցին այս տեղաշարժերը, այն ժամանակ ինձ տեղեկացրին, թե Սերժ Սարգսյանն ասել է, որ պետք չէ անհանգստանալ, մեզ վտանգ չի սպառնում: Այս քաղաքականությունը շարունակվում է մինչև օրս: ՀՀԿ-ական պատգամավորներից մեկն էլ հայտարարել էր, թե օդանավակայանը մեր ափի մեջ է: Մասնագետների հետ խոսել եմ, խնդիրն այն է, որ հայկական դիրքերն ավելի բարենպաստ են, քանի որ բարձունքների վրա են գտնվում, բայց պետք է փաստերը համադրելով առաջ ընթանալ: Ալիևը գնում է Նախիջևան և հայտարարում, թե այս ենք անելու, այն ենք անելու, ու ակտիվ զենքի կուտակում կա: Ասում են՝ ինժեներական աշխատանքներ են կատարվում, որի հետևանքով 5 կմ չեզոք գոտուց հայկական և ադրբեջանական զինուժի միջև հեռավորությունը հասել է 500-700 մ: Եթե վաղը 60 կմ հեռավորությունից ժամանակակից զենքով հարվածեն Երևանին, այս դեպքում էլի՞ կասեն ինժեներական աշխատանքներ են ընթանում: Գուցե կան հետախուզական տվյալներ, որ մենք չգիտենք, բայց երբ ռազմական գործողություններ են սկսվում, շատ բաներ են զրոյական դառնում: Երբ Հիտլերը հարձակվեց Խորհրդային Միության վրա, բարեկամություն էր քարոզում: Եթե մենք այսօր կանխարգելիչ քայլեր չանենք, աղմուկ չբարձրացնենք, դա կլինի մեր դիվանագիտության հերթական տապալումը, երբ միշտ հետ ենք ընկել, իսկ նրանք առաջ են անցել: Տեսեք, թե ինչ ակտիվ աշխատանք են սկսել ադրբեջանցիներն ԱՄՆ-ի հետ:

-Միայն դիվանագիտական հարթությունու՞մ պետք է աշխատանքներ իրականացվեն, թե՞ ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը ևս որոշակի խնդիրներ ունի լուծելու:

-Պետք է լինի մի կուռ դոկտրին, իսկ դիվանագետները պարտավոր են ահազանգ հնչեցնել: Բազմակողմ աշխատանքներ պետք է ծավալվեն բոլոր ուղղություններով: Այստեղ մեծ դեր կարող է խաղալ Չինաստանը, որին պետք է շահագրգռել, բայց ճանաչելով մեր դեսպանին և տեղյակ լինելով կատարվող աշխատանքներին, կասկածում եմ, թե մի բան կարող է ստացվել: Իրանի, Ռուսաստանի ուղղությամբ լուրջ աշխատանքներ պետք է իրականացվեն, հարկավոր է դիվանագիտական գրոհ սկսել: Ռազմական ուղղությամբ ևս աշխատանքներ են պետք: Ժողովրդական դիվանագիտությունը ևս պետք է գործի դրվի:

-Իշխանական նախկին համակարգը փլուզվել է, և նոր ուժեր են եկել: Արտաքին քաղաքականությունում ի՞նչ վերանայումներ պետք է լինեն:

-Երկու ուղղությամբ պետք է մեծ փոփոխություններ լինեն՝ արտաքին քաղաքականության վերանայում, որը, կարծես, արվում է, և դիվանագիտական ծառայության լուրջ փոփոխություն: Արմատական փոփոխություններ են պետք արտաքին գերատեսչության աշխատանքում: 300-հոգանոց «բանակ» է նստած այդ նախարարությունում, երբ 50-60 հոգով կարելի է աշխատանքները կազմակերպել: Պետք է համակարգից օտարել դիլետանտ դիվանագետներին, 10-15 հոգի ունենք, որոնք ի վիճակի չեն ոչինչ անելու:

Զրույցը՝
Ռուզան ԽԱՉԱՏՐՅԱՆԻ
Irates.am
ԱՐՄԱՆ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ
1115 reads | 07.06.2018
|
avatar

Մականուն:
Գաղտնաբառ:
Copyright © 2018 Diplomat.am tel.: +37491206460, +37499409028 e-mail: diplomat.am@hotmail.com