ՍՓՅՈՒՌՔԻ ՆԱԽԱՐԱՐՆ ԱՌԱՋԱՐԿՈՒՄ Է ՍՓՅՈՒՌՔԻ ՀԱՄԱՐ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆ ՁևԱՎՈՐԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ ԱՐԱ ՊԱՊՅԱՆԻՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼՈԲԲԻՆ ԻՍՐԱՅԵԼՈՒՄ ՍԽԱԼ ՈՒՂՂՈՒԹՅԱՄԲ Է ԱՇԽԱՏՈՒՄ. ՊԵՏՔ Է ԶԱՐԳԱՑՆԵԼ ՀԱՅ-ԻՍՐԱՅԵԼԱԿԱՆ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ. ԱՎԻԳԴՈՐ ԷՍԿԻՆ «ԼԻԲԱՆԱՆԱՀԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ ՎՏԱՆԳՎԱԾ Է, ՆԵՐԳԱՂԹ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊԵՔ». ԿՈՉ ՍՓՅՈՒՌՔԻ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆԸ «Տարածքների հանձնման հարցը պետք է բացարձակապես դուրս գա մեջտեղից». Արման Նավասարդյան ԻԻՀ և ՀԱՅԵՐԻ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՆԻԿՈԼ ՓԱՇԻՆՅԱՆԻ ՎԱՐՉԱՊԵՏ ԸՆՏՐՎԵԼՈՒ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅԱՄԲ ԳԵՏԱՆՑԻ ԺԱՄԱՆԱԿ ՓՈԽՈՒՄ ԵՆ ԱՎԱՆԱԿՆԵՐԻՆ. հարցազրույց դեսպանի հետ հայաստանյան իրադարձությունների մասին ՄՀԵՐ ՍԱՀԱԿՅԱՆԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑՐԵՑ ԻՐ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄՈՍԿՎԱՅԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ԱՍԻԱՅԻ և ԱՖՐԻԿԱՅԻ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏՈՒՄ ՄԻԶԵԼ ՔԱՄՈՒ ԴԵՄ. ԴԻՎԱՆԱԳԵՏԸ ՆԵՐՀԱՅԱՍՏԱՆՅԱՆ ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

ՓՈՔՐ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՆՐԱՆՑ ՆԵՐՈՒԺԻ ՀԵՏ
ԱՐՄԱՆ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ
Արտակարգ և լիազոր դեսպան, ԵՐԵՎԱՆ






Պատմականորեն փոքր երկրների կարգավիճակը պայմանավորված է նրանց ներուժի` ռեզերվի (ռազմական, ֆինանսա-տնտեսական, արդյունաբերական և այլն) թուլությամբ` հետևաբար անվտանգության խոցելիությամբ: Ելնելով այս իրողությունից փոքր պետությունները միշտ ձգտել են հավասարակշռել ուժեղ երկրների միջև  և պահպանել չեզոքություն (Ավստրիա, Շվեյցարիա, Շվեդիա և ուրիշներ) կամ ապահովել նրանց հովանավորությունը (Իսրայել): Սակայն,  երբ ասում ենք, որ փոքր պետությունները զրկված են ներուժից, մոռանում ենք, որ նրանց ամենակարևոր ներուժը դիվանագիտությունն է: Եվ եթե երկիրն ունի բարձրակարգ դիվանագիտական ծառայություն, ապա նա ակտիվորեն մասնակցում է միջազգային հարաբերություններին, միջազգային իրավունքի նորմերի ինստիտուցիոնալիզացման և միջազգային կազմակերպությունների ու կոլեկտիվ անվտանգության համակարգերի ստեղծման գործընթացին: Դա մի կողմից ապահովում է փոքր պետության ինտեգրացիան միջազգային տնտեսական և քաղաքական կառույցներում, մյուս կողմից`  նպաստում է սեփական խնդիրների լուծման գործին:
 
Հետաքրքիր է նշել,   որ ներկա քաղաքական իրականությունում և միջազգային գործընթացներում փոքր պետությունները ժամանակ առ ժամանակ ցուցաբերում են կորպորատիվ էգոիզմ և անարդարացի պահանջներ մեծ տերությունների հետ իրենց հարաբերություններում: Այսպես, միջազգային կազմակերպություններում փոքր պետությունների  զանգվածային  ինտեգրացիայի հետևանքով առաջանում  է ‹‹թզուկների դիկտատուրայի›› վտանգ, երբ փոքր պետությունները միավորվելով և օգտվելով կոնսենսուսի և վետոյի իրավունքից սկսում են  սպառնալ իրենց կարգավիճակից դուրս գտնվող երկրների շահերին: Տարիներ շարունակ ԵՄ-ի առաջատար ֆինանսական տերությունների և «թզուկների» միջև գոյություն ունեն լուրջ հակասություններ Եվրամիության տնտեսական խնդիրների և ֆինանսական քաղաքականության շուրջ: Դրությունը շտկելու նպատակով  2010 թվականի նոյեմբերի  29-ին Բրյուսելի գագաթնաժողովում կազմակերպության ղեկավարները որոշեցին անհրաժեշտ «մասնակի»  շտկումներ մտցնել Եվրամիության Լիսաբոնյան պայմանագրում: Այդ փոփոխությունները պայմանավորված էին փոխօգնության ( ֆոնդի) ստեղծման անհրաժեշտությամբ, որը գործելու է ֆինանսական ճգնաժամերի դեպքում: Սակայն գագաթնաժողովի հիմնական խնդիրը  նոր պատժամիջոցների մեխանիզմի ստեղծումն էր` ուղղված բյուջետային կարգապահութունը խախտողների դեմ, որոնց մեջ առանձնանում են փոքր պետությունները (http://ru.rfi.fr/evropa/20101029-sammit-es-izmenenie-lissabonskogo-dogovora-radi-finansovoi-stabilnosti):
 
Գաղութատիրության վերացումից և երկբևեռ համակարգի փլուզումից հետո, փոքր պետությունների համար լայն հորիզոններ են բացվում արտաքին քաղաքականության մեջ ակտիվորեն ներգրավվելու, անգամ միջազգային խաղացողների շարքին դասվելու համար: Փոքր պետությունները կարող են առանցքային դերակատարություն ունենալ միջազգային գետնի վրա: Օրինակ` Շվեյցարիան ֆինանսական և դիվանագիտական, Քուվեյթը` ածխաջրերի, Նիդեռլանդները և Շվեցիան` միջազգային իրավունքի, Նորվեգիան` Արկտիկայի շահագործման  ոլորտներում: Սակայն, դիվանագիտության պատմությունը բազմաթիվ օրինակներ ունի, երբ միջազգային հարցերը լուծվում են ոչ թե միջազգային իրավունքի շրջանակներում, այլ ‹‹մկանային դիվանագիտության›› և ուժային մեթոդներով (hard power): Նման  գործելակերպը, որը կիրառում են հզոր պետությունները` արհամարելով դիվանագիտական մեթոդներն ու կանոները,  որպես կանոն, ունենում է ծանր հետևանքներ  նաև իրենց համար: (ԱՄՆ-ի համար պատերազմները Վիետնամում, Աֆղանստանում,  Իրաքում, ԽՍՀՄ-ի  համար` Աֆղաստանում, Չեչնիայում, Աբխազիայում և  Հարավային Օսիայում): Մկանային դիվանագիտության ցայտուն օրինակ է ԽՍՀՄ-ի երկարակյաց արտգործնախարար Անդրեյ Գրոմիկոյի գործելակերպը նա  26 անգամ վետո է դրել ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի որոշումների վրա, վաստակելով միստր ‹‹Niet›› մականունը: Սակայն ուժի ցուցադրումը, վերջիվերջո, չփրկեց Խորհրդային Միությունը փլուզումից:

Փոքր երկրների արտաքին քաղաքականության  ուսումնասիրությունը մեզ բերում  է հետևյալ եզրահանգման. պետության   դիվանագիտական համակարգի ճկունությունը և հմտությունը  հակադարձ համեմատական է նրա ներքին` հատկապես  ռազմական և քաղաքական ներուժին: Որքան հզոր է երկիրը, այնքան թույլ է նրա դիվանագիտական արվեստը, և` հակառակը: Պետության հզորության և դիվանագիտության հարաբերակցության այս թեզը կարող է պարադոքսալ սոփեստություն թվալ: Սակայն մեր կարծիքով այն  գոյության իրավունքի ունի, քանզի հաստատվում  է մի շարք պատմական և ներկա միջազգային հարաբերությունների փաստերով,  և այդ իսկ պատճառով հարկ է, որ դառնա դիվանագիտության տեսության լուրջ և մանրակրկիտ ուսումնասիրության առարկա: 

Հետաքրքիր է նշել, որ մեր  առաջ քաշած այս պոստուլատը հատուկ է ոչ միայն պետությունների արտաքին քաղաքականությանը, այլև մարդկանց` ականավոր քաղաքական գործիչներին ու  նրանց արտաքին գործերի նախարարների փոխհարաբերություններին: Մակեդոնիայի թագավոր Փիլիպոս II (Ք. ա. 382 -336 թ. թ), կատարելության հասցրեց իր փոքր պետության ռազմական ուժը և փայլուն հաղթանակ տանելով հույն-մակեդոնական պատերազմների ժամանակ, իրեն ենթարկեց  Անտիկ Հունաստանը: Այնուհետև, ցուցադրելով դիվանագիտական բացառիկ տաղանդ նա կարողացավ համոզել, կամ պարտադրել,  Հունաստանին պատերազմ Պարսկական կայսրության դեմ: Սակայն դավադրությանը զոհ դարձած հոր ռազմական ծրագրերն իրագործեց նրա որդին` Ալեքսանդր Մեծը   (Ք.ա 356-323 թթ.), որը ջախջախեց Պարսկաստանի տերությունը մուտք գործեց Հնդկաստան, հիմնեց  մոտ 70 քաղաք–գաղութներ, որոնց մեծ մասը կրում էր «ալեքսանդրիա» անունը։ Նրա ռազմական ու տնտեսական նվաճումների շնորհիվ ստեղծվեց է նոր տիպի համաշխարհային կայսրություն, որտեղ արևմտյան ու արևելյան քաղաքակրթությունները միաձուլվեցին հելլենիստական մշակույթի    ներքո։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու ջանքերի շնորհիվ հելլենիստական մշակույթի տարածումը դարձավ անդառնալի, և այն հետագայում Եվրոպայի ու Առաջավոր Ասիայի քաղաքակրթությունների հիմքը հանդիսացավ։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու ներդրումը համաշխարհային ռազմագիտության մեջ այսօր էլ չի կորցրել իր նշանակությունը: Այդ բոլորով հանդերձ, մասնագետների կարծիքով, Ալեքսանդր Մակեդոնացին զիջում էր իր հոր` Փիլիպոս II-ի դիվանագիտական տաղանդին ու հմտություններին: Համակվելով ամբողջ աշխարհին տիրանալու գաղափարով և «Համաշխարհային օվկիանոսին» հասնելու երազանքով՝ Ալեքսանդրը կորցրեց ռացիոնալ մտածելու և գործելու ունակությունը, որոնք դիվանագիտության անքակտելի բաղադրիչներն են, և տանուլ տվեց:  Նապոլեոն Բոնապարտն իր ողջ քաղաքական և ռազմավարական հանճարի կողքին ցուցաբերեց դիվանագիտական կարճատեսություն` հարձակվելով Ռուսաստանի վրա, որը Թալեյրանը բնութագրեց որպես ‹‹Վախճանի սկիզբ›› (Ըստ` Ա.Զ. Մանֆրեդի Նապոլեոն Բոնապարտի, Երևան, ‹‹Հայաստան›› հրատ. 1975 թ., էջ 117):

Հաղթանակներից շփացած Նապոլեոնն անուշադրության մատնեց Ռուսաստանում իր դեսպան Կալենկուրի խորհուրդը`  չհարձակվել Ռուսաստանի վրա, ինչպես նաև ներքին գործերի նախարար Ֆուշեի նախազգուշացումն այն մասին, որ  ‹‹Ռուսաստանի նվաճման միջոցով համաշխարհային միապետություն ստեղծելու միտքը ‹‹փայլուն ցնորք  է››: ‹‹Թագավոր տեր, ես աղերսում եմ ձեզ, հանուն Ֆրանսիայի, հանուն ձեր փառքի, հանուն ձեր և մեր անվտանգության, սուրը պատյանը դրեք, հիշեք  Կարլ XII-ին››, հորդորել է նախարարը թագավորին: (J. Fouché, Mémoires, t. II, p. 111): Ֆրանսիան կկորցներ իր սեփական տարածքները Նապոլեոնի ջախջախումից հետո, եթե չլինեին Շառլ Մորիս Թալեյրանի անկրկնելի դիվանագիտական կարողություններն ու հմտությունը, որը նա ցուցաբերեց Վիեննայի կոնգրեսում (1815 թ.): Հավանաբար այս բոլորն հասկանալով է  հետագայում Բոնապարտը Սուրբ Հեղինե կղզում դառնացած բացականչել. ‹‹ Ես պետք է մեռնեի Մոսկվա մտնելուց անմիջապես հետո…››: (Général Gourgaud. Journal de Sainte Hélène, t. I, Paris, 1944, p. 50).

Ուշագրավ է մեկ այլ համագործակցություն` ականավոր դիվանագետ Ալեքսանդր Գորչակովի և Ալեքսանդր I-ի միջև: Վերջինիս գործունեությունը ներքին և արտաքին քաղաքականության ոլորտներում համարվում է հաջող և բեղմնավոր: Ռուսաստանը կարողացավ հետ բերել նրա հոր օրոք կորցրած ռազմական հզորությունը,  իրեն ենթակեց Թուրքեստանը  և Հյուսիսային Կովկասը, գերակայութուն հաստատեց Լեհաստանի վրա հաջողությամբ  1877-1878 թթ. պատերազմեց Թուրքիայի դեմ, որի արդյունքում երկրի տարածաքները նկատելիորեն ավելացան: Արդյո՞ք Ռուսաստանն այդ, ինչպես նաև եվրոպական ուղղությամբ դիվանագիտական  հաջողություններին ի զորու կլիներ, եթե արտաքին գործերի նախարարությունը չգլխավորեր կոմս  Գորչակովը: Մասնագետներն այս հարցին բացասական պատասխան են տալիս, նշելով որ   թագավորն իր հաջողությունների և ներքին բարեփոխումների` ռեֆորմների կողքին ‹‹չուներ համակարգված մտավոր գործունեության ներքին պահանջ և  ամուր կամք››:  Սակայն Ռուսաստանը խիստ շահեց, որ տիրակալի այդ բացերը և մյուս վրիպումները չեզոքացվում և շտկվում էր Գորչակովի կողմից, որն իրեն անկախ էր պահում և հաճախ գործում էր ինքնուրույն, ըստ իր հայեցողության: 

Շնորհիվ նրա փայլուն դիվանագիտական ունակություններին և փորձառությանը, նա կարողացավ պետությունը դուրս բերել արտաքին քաղաքականության ծանր ճգնաժամից, որում Ռուսաստանն հայտնվել էր Ղրիմի պատերազմում Ռուսաստանի կրած պարտությունից  հետո: Գորչակովյան դիվանագիտական տաղանդը կայանում էր նրանում, որ առանց կրակոցի  և  ճնշումների Ռուսաստանն ազատվեց իրեն նսեմացնող  բոլոր պարտավորություններից և մտավ  Եվրոպական առաջատար տերությունների շարքերը: Գորչակովի ամենամեծ արժանիքներից մեկն էլ այն էր, որ նա արտաքին քաղաքականությունը սերտորեն կապում էր ներքին քաղաքականության հետ: ‹‹ Արտաքին քաղաքականությունը,- գրել է նա,-ներքին քաղաքանության քույրն է, և անհնար է դրանք տարանջատել, քանզի նրան երկվորյակներ են ծնված մի մորից պետության››: (http://www.wisdomcode.info/ru/quotes/authors/60497.html):
Այս և նման այլ գլոբալ պոստուլատներից ելնելով է, որ Գորչակովն իրագործեց դիվանագիտական ծառայության ռեֆորմ, որն ամբողջովին պահպանվեց մինչև 1917 թվականը, և ըստ էության պահպանվել է մինչև օրս:
ԱՐՄԱՆ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ
1774 reads | 05.07.2017
|
avatar

Մականուն:
Գաղտնաբառ:
Copyright © 2018 Diplomat.am tel.: +37491206460, +37499409028 e-mail: diplomat.am@hotmail.com