I. ԽԱՐԻԶՄԸ` ԱՍՏՎԱԾԱՏՈՒՐ ՀԱՏԿԱՆԻՇ
ԱՐՄԱՆ ՆԱՎԱՍԱՐԴՅԱՆ
Արտակարգ և լիազոր դեսպան, ԵՐԵՎԱՆ 

 
 
 
 
 
‹‹Հմայք›› թեմայից հետո մենք անցնում ենք խարիզմին: Այն համարվում է հմայքի բարձրագույն արտահայտությունը, որն ավելի բարդ սոցիալ-քաղաքական և հոգեբանական երևույթ է:

Խարիզմը հունարեն բառ է, որը թարգմանվում է ‹‹աստվածային շնորհ››: Այդ եզրույթը հաճախ է հանդիպում Հին հունական առասպելաբանությունում: Գեղեցկության, նազելիության և նրբագեղության աստվածները գրական այդ ժանրում անվանվել են խարիզմատներ:

Գոյություն ունեն խարիզմի 60-ից ավելի բացատրություններ: Տարբեր փիլիսոփայական ուղղություններ տարբեր կերպ են այն մեկնաբանում:

Մաքս Վեբերի կարծիքով, խարիզմը անհատի յուրահատուկ հատկանիշ է, որով օժտված անձինք ունեն մարդկանց վրա ազդելու, իրենց կամքին ենթարկելու, նրանց ուղղորդելու անժխտելի ունակություն և կարողություն: Կանտը խիստ քննադատության է ենթարկում անձի խարիզմը որպես կրոնական բարոյականության հակասություն, իսկ Նիցշեն խարիզմատիկ լիդերների հայտնությունն աշխարհում համարում է մարդկության համար բացարձակ անհրաժեշտություն: Այս վարկածն է ընկած նիցշեական գերմարդու (սուպերմեն) տեսության հիմքում, որը հատուկ տեղ է գրավում ֆաշիզմի գաղափարախոսության, արևմտյան գրականության ու արվեստի առանձին ուղղության մեջ:

Սովորաբար խարիզմով օժտված են լինում պատմական դեմքերը և քաղաքական լիդերները, որոնք կարող են լինել և՛ սրբեր, և՛ հանցագործներ: Քրիստոսի, Բուդդայի, Մովսեսի, Մոհամեդի կողքին պատմությունը ծնել է այնպիսի մռայլ խարիզմատների, ինչպիսիք են Չինգիզխանը, Լենինը, Ստալինը, Տրոցկին, Հիտլերը, Մուսոլինին: Ժամանակի և տարածության առումով մեզ ամենամոտ խարիզմատը Ստալինն է:

Մեր աշխարհաքաղաքական առաջին դաշնակից երկրում` Ռուսաստանում, փորձեր են արվում Ստալինի ‹‹վերակենդանացման›› ուղղությամբ, և մենք չենք կարող չանհանգստանալ, որ նման միտումները կարող են արձագանք գտնել Հայաստանում ևս: Ստալինը լինելով բռնապետ՝ համարվում էր խորհրդային ժողովուրդների հայրը, նրանց միակ առաջնորդը, լուսատու փարոսը և այլն, և այլն: Նա խելացի էր, բայց նրա խելացիությունը մաքիավելական-սատանայական էր: Նա համաշխարհային մասշտաբի դեմք էր, բայց չարագործ էր: Նա միլիոնավոր մարդկանց կյանքեր էր խլում, սակայն նրանով հմայվում էին Լիոն Ֆեյխտվանգերը, Բեռնարդ Շոուն, Ռոմեն Ռոլանը, լեդի Նենսի Աստորը և ուրիշ հայտնի դեմքեր: Ստալինը բացասական խարիզմատի կենդանի օրինակ էր, բռնակալի դասական օրինակ:

Խարիզմը լինելով միահեծան տիրակալների բնորոշ հատկանիշը, նրանց հաղորդում է մագնիսական ուժ և մոգական ձգողականություն, որն իր հերթին հանգեցնում է անհատի պաշտամունքի:

Պատմության ամենախարիզմատիկ անձնավորություններից մեկը համարվում է Նապոլեոն Բոնապարտը, որն այսօր էլ շատերի համար հիացմունքի ու պաշտամունքի առարկա է: Նապոլեոնի մարտական հայտնի գեներալ Դոմինիկ Ժոզեֆ Վանդամը, որը խուճապ ու սարսափ էր տարածում հակառակորդի շարքերում, այսպես է արտահայտվել նրա մասին. ‹‹Այդ մարդը (Նապոլեոնը-Ա.Ն.) մի անըմբռնելի հմայք ունի իմ վրա: Այն աստիճան, որ ես երբ մոտենում եմ նրան, դողում եմ երեխայի նման, չնայած վախ չունեմ ո՛չ Աստծուց, ո՛չ էլ սատանայից: Նա կարող էր ստիպել ինձ անցնել ասեղի ծակով, ապա կրակը նետվել››:

Պատմության զարգացման տարբեր փուլերում և տարբեր մշակույթներում խարիզմատները աստվածացվել են, դարձել ազգային հերոսներ: Օրինակ` խարույկի վրա այրված Ժաննա դ'Արկը, որը մարմնավորում է օտար նվաճողների դեմ ֆրանսիական ժողովրդի ազատագրական պայքարը:

Խարիզմը` լինելով մինչև վերջ չբացահայտված, կիսաառեղձվածային ֆենոմեն, հաճախ սահմանակցում է ալոգիզմի և իռացիոնալ տրամաբանության հետ: Դրանից օգտվում են քաղաքական գործիչները զանգվածների մոլորեցնելու համար, որպեսզի հասնեն իրենց նպատակներին: 1934 թվականին նացիստական կուսակցություն ընդունվողներին օպերշտուրմբանֆյուրեր Ռուդոլֆ Հեսը դիմել է հետևյալ կոչով: ‹‹Մի՛ փնտրեք Ադոլֆ Հիտլերին ձեր ուղեղներում, դուք նրան կգտնեք ձեր սրտերում››: Մի բանում է Հեսը ճիշտ. Խարիզմը գալիս է սրտից, այլ ոչ թե ուղեղից` ինչպես հմայքի դեպքում է:
ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ԱՍՊԵԿՏՆԵՐԸ
12889 reads | 20.06.2014
|
avatar

Մականուն:
Գաղտնաբառ:
Copyright © 2017 Diplomat.am tel.: +37491206460, +37499409028 e-mail: diplomat.am@hotmail.com